Analiza What-if (ang. „co, jeśli…?”) to zespołowa metoda identyfikacji zagrożeń polegająca na zadawaniu pytań o to, co się stanie, gdy coś pójdzie niezgodnie z planem: „co, jeśli pracownik pominie ten krok?”, „co, jeśli zawór się nie zamknie?”, „co, jeśli zabraknie zasilania w trakcie operacji?”. Każde pytanie prowadzi do opisu scenariusza, jego skutków, istniejących zabezpieczeń i ewentualnych zaleceń. Metoda powstała w przemyśle chemicznym jako szybsza i mniej formalna alternatywa dla HAZOP.
SWIFT (Structured What-If Technique) to ustrukturyzowana odmiana tej metody, wymieniona w normie PN-EN IEC 31010. Różnica polega na tym, że zespół nie zadaje pytań swobodnie, lecz prowadzony jest przez moderatora według przygotowanej listy pytań pomocniczych (tzw. prompt list) pogrupowanych w kategorie. Dzięki temu analiza jest powtarzalna i trudniej coś pominąć.
Na stronie metody analizy ryzyka zawodowego metoda „co jeśli” wymieniona jest obok list kontrolnych, audytów i przeglądów – w praktyce najczęściej łączy się ją właśnie z listą kontrolną (tzw. analiza What-if/checklist).
Kategorie pytań pomocniczych w metodzie SWIFT
| kategoria | przykładowe pytania „co, jeśli…?” |
| błędy ludzkie i proceduralne | pracownik pominie krok instrukcji; wykona czynności w złej kolejności; nie ma uprawnień; pracuje sam |
| awarie urządzeń | osłona z wyłącznikiem blokującym nie zadziała; zawór nie zamknie się; hamulec wózka zawiedzie; pęknie wąż hydrauliczny |
| warunki zewnętrzne | zaniknie zasilanie; nastąpi burza lub silny wiatr; temperatura w hali przekroczy 30 °C; spadnie śnieg na dach |
| materiały i surowce | dostarczony materiał będzie inny niż zamówiony; opakowanie będzie uszkodzone; substancja będzie bardziej stężona |
| komunikacja i organizacja | zmiana nie przekaże informacji o awarii; podwykonawca rozpocznie pracę bez uzgodnienia; zabraknie nadzoru |
| konserwacja i prace nierutynowe | naprawa będzie wykonywana w ruchu; nie zostanie odłączone zasilanie; po naprawie nie założy się osłony |
| sytuacje awaryjne | wybuchnie pożar w magazynie; dojdzie do wycieku; pracownik straci przytomność w zbiorniku |
Przebieg analizy What-if / SWIFT
- Zakres – stanowisko, proces lub obszar; zebranie instrukcji, schematów, kart charakterystyki, rejestru wypadków.
- Zespół – 3–6 osób: moderator, sekretarz, pracownicy wykonujący pracę, przełożony, specjalista BHP, w razie potrzeby technolog lub mechanik.
- Opis procesu – krótkie omówienie, jak praca przebiega normalnie.
- Pytania – według kategorii z listy pomocniczej (SWIFT) lub swobodnie (What-if); każde pytanie zapisywane w arkuszu.
- Scenariusz i skutki – co może się wydarzyć i jaki uraz lub strata z tego wyniknie.
- Zabezpieczenia – jakie środki już istnieją i czy działają.
- Ocena ryzyka – scenariusze istotne dla pracowników ocenia się matrycą, np. według PN-N-18002.
- Zalecenia – z osobą odpowiedzialną i terminem.
Arkusz analizy
Arkusz What-if ma stałe kolumny: numer, pytanie „co, jeśli…?”, scenariusz lub przyczyna, skutki, istniejące zabezpieczenia, ocena ryzyka, zalecenia oraz osoba odpowiedzialna i termin. Poniżej trzy zapisy z analizy w małej piekarni – dla czytelności w układzie pionowym.
| zapis 1 | |
| co, jeśli…? | pracownik sięgnie do dzieży w czasie pracy mieszałki? |
| scenariusz | usuwanie resztek ciasta ze ścianki bez zatrzymania maszyny |
| skutki | pochwycenie dłoni przez mieszadło, złamanie, amputacja |
| zabezpieczenia | osłona dzieży z wyłącznikiem blokującym; instrukcja |
| ryzyko | prawdopodobieństwo małe, ciężkość duża → ryzyko średnie |
| zalecenia | cotygodniowa kontrola działania blokady; skrobak na długim trzonku; przypomnienie na instruktażu |
| zapis 2 | |
| co, jeśli…? | zabraknie prądu w trakcie wypieku? |
| scenariusz | awaria sieci, przeciążenie instalacji |
| skutki | strata partii; przy ręcznym otwieraniu pieca – oparzenie |
| zabezpieczenia | brak |
| ryzyko | prawdopodobieństwo małe, ciężkość średnia → ryzyko małe |
| zalecenia | instrukcja postępowania przy zaniku zasilania; rękawice termiczne przy piecu |
| zapis 3 | |
| co, jeśli…? | pracownik nocnej zmiany pracuje sam i zasłabnie? |
| scenariusz | praca w pojedynkę w godzinach 22:00–6:00 |
| skutki | brak pomocy, pogorszenie stanu zdrowia |
| zabezpieczenia | telefon |
| ryzyko | prawdopodobieństwo małe, ciężkość duża → ryzyko średnie |
| zalecenia | kontrola telefoniczna co 2 godziny lub aplikacja dla pracownika samotnego; lista prac zabronionych w pojedynkę |
Przykład – ocena w małej piekarni
Zespół: właściciel, dwóch piekarzy, specjalista BHP. Czas: dwie godziny. Zakres: hala produkcyjna z mieszałką, dzielarką, piecem i wózkami. Zespół przeszedł siedem kategorii pytań i zapisał 23 pytania, z których 9 dało scenariusze istotne dla bezpieczeństwa (trzy z nich pokazano w arkuszu powyżej). Scenariusze oceniono metodą PN-N-18002 i wpisano do karty oceny ryzyka dla stanowiska piekarz. Dwa zalecenia – skrobak i kontrola blokady – wdrożono od razu, trzecie (praca w pojedynkę) wymagało zmiany organizacji nocnej zmiany.
Zalety i wady metody What-if / SWIFT
| zalety | wady |
| szybka – analiza stanowiska zajmuje godziny, nie dni | jakość zależy od doświadczenia zespołu i listy pytań |
| nie wymaga schematów technologicznych ani specjalistycznego oprogramowania | łatwo pominąć scenariusz, o który nikt nie zapytał |
| angażuje pracowników – wykorzystuje ich wiedzę o tym, co naprawdę się zdarza | sama nie określa poziomu ryzyka – potrzebna matryca |
| odpowiednia dla małych i średnich firm oraz prac nierutynowych | bez moderatora dyskusja rozmywa się w narzekaniu na warunki pracy |
Najczęstsze pytania o metodę What-if
Czym What-if różni się od HAZOP?
HAZOP wymaga sprawdzenia każdego parametru procesu z każdym słowem kluczowym i jest przeznaczony dla instalacji procesowych. What-if jest swobodniejszy, szybszy i sprawdza się także przy pracach ręcznych, w usługach i w małych zakładach. SWIFT lokuje się pośrodku – daje strukturę bez formalizmu HAZOP.
Czy wynik analizy What-if może być kartą oceny ryzyka?
Arkusz What-if jest dokumentacją identyfikacji zagrożeń. Kartą oceny ryzyka staje się wtedy, gdy dla każdego scenariusza określono poziom ryzyka i środki ochronne – zobacz, co powinna zawierać karta oceny ryzyka.
Ile osób powinno uczestniczyć w analizie?
Od trzech do sześciu. Mniejszy zespół nie zada wystarczająco różnorodnych pytań, większy spowalnia pracę. Obowiązkowo musi być w nim osoba, która faktycznie wykonuje analizowaną pracę.
Opisane inne metody oceny ryzyka zawodowego
- graf ryzyka,
- JSA (Job Safety Analysis),
- PHA (Preliminary Hazard Analysis),
- pięć kroków (five steps),
- Risk Score,
- Polska Norma PN-N-18002:2011,
- HIRA (Hazard Identification and Risk Assessment),
- FMEA i wskaźnik RPN,
- HAZOP (Hazard and Operability Study),
- FTA (drzewo błędów),
- ETA (drzewo zdarzeń),
- OWAS (analiza postaw ciała),
- MORT (Management Oversight and Risk Tree),
- matryca ryzyka MIL-STD-882,
- listy kontrolne,
- Bow-tie (diagram muszki),
- LMRA (ocena ryzyka ostatniej chwili).