Nastawniczy – kod 831207 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025). Nastawniczy obsługuje urządzenia sterowania ruchem kolejowym w nastawni wykonawczej: przestawia zwrotnice, nastawia przebiegi i sygnały na polecenie dyżurnego ruchu, kontroluje zajętość torów, obsługuje rogatki na przejazdach i prowadzi dokumentację posterunku.
Nastawniczy – wymagania w stosunku do pracownika
- wykształcenie co najmniej zasadnicze zawodowe lub średnie,
- świadectwo kwalifikacji i autoryzacja do pracy na stanowisku nastawniczego,
- orzeczenie lekarskie i psychologiczne o zdolności do pracy na stanowisku związanym z bezpieczeństwem ruchu kolejowego,
- znajomość regulaminu technicznego posterunku,
- podzielność uwagi i odporność na stres.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- nastawnicza,
- zwrotniczy,
- dróżnik przejazdowy,
- pracownik nastawni wykonawczej,
- operator nastawni.
Badania
- badania lekarskie wstępne, okresowe i kontrolne;
- badania lekarskie i psychologiczne pracowników kolei na stanowiskach związanych z bezpieczeństwem ruchu;
- badanie wzroku i rozpoznawania barw;
- badanie słuchu;
- ocena układu ruchu przy obsłudze urządzeń mechanicznych.
Szkolenia bhp i inne
- instruktaż ogólny bhp,
- instruktaż stanowiskowy,
- okresowe szkolenie bhp nie rzadziej niż co 3 lata,
- pouczenia okresowe z przepisów ruchowych i egzaminy okresowe,
- szkolenie z obsługi urządzeń sterowania ruchem i ręcznego przekładania zwrotnic,
- szkolenie z udzielania pierwszej pomocy.
Środowisko pracy
Nastawniczy pracuje w nastawni, często w budynku położonym przy torach, z dala od zabudowań. W nastawniach mechanicznych przekłada dźwignie wymagające siły fizycznej, w przekaźnikowych i komputerowych obsługuje pulpit. Przy awariach wychodzi na tory, aby ręcznie przełożyć i zabezpieczyć zwrotnicę lub obsłużyć rogatkę. Pracuje całodobowo w systemie zmianowym. Na stanowisku wykorzystuje się:
- aparat nastawczy mechaniczny, przekaźnikowy lub komputerowy;
- dźwignie zwrotnicowe i sygnałowe;
- łączność radiową i telefoniczną z dyżurnym ruchu;
- korbę i zamki do ręcznego przestawiania zwrotnic;
- urządzenia rogatkowe i dokumentację posterunku.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- potrącenie przez pociąg lub pojazd szynowy przy pracy na torach,
- porażenie prądem z sieci trakcyjnej i urządzeń zasilających,
- przytrzaśnięcie lub skaleczenie ręki przy ręcznym przestawianiu zwrotnicy,
- upadek na schodach nastawni i nierównym terenie przy torach,
- mikroklimat zimny i gorący przy pracy na zewnątrz.
Czynniki psychofizyczne:
- duża odpowiedzialność za bezpieczeństwo ruchu;
- stres przy zakłóceniach i awariach;
- praca zmianowa i nocna, senność;
- praca w izolacji;
- wysiłek fizyczny przy obsłudze dźwigni mechanicznych.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku nastawniczego.
Środki ochrony indywidualnej
- kamizelka lub odzież ostrzegawcza o wysokiej widzialności – potrącenie;
- rękawice robocze – skaleczenia rąk przy zwrotnicy;
- obuwie ochronne z podeszwą antypoślizgową – upadek;
- odzież chroniąca przed zimnem i deszczem – mikroklimat.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- urządzenia zabezpieczenia ruchu uzależniające sygnały od położenia zwrotnic – błąd ludzki;
- oświetlenie dojść do zwrotnic i balustrady schodów – upadek;
- ogrzewanie i klimatyzacja nastawni – mikroklimat;
- łączność stała z dyżurnym ruchu – praca w izolacji.
Środki organizacyjne
- wyjście na tory tylko po uzgodnieniu z dyżurnym ruchu i z zachowaniem skrajni – potrącenie;
- zakaz zbliżania się do sieci trakcyjnej – porażenie prądem;
- grafik zmian z czasem na odpoczynek – senność, zmęczenie;
- okresowe pouczenia i analiza zdarzeń – odpowiedzialność, stres.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla nastawniczego.
- czynniki fizyczne – mikroklimat zimny (przy pracach na zewnątrz);
- czynniki chemiczne – brak;
- czynniki biologiczne – brak;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca zmianowa i nocna, praca na stanowisku związanym z bezpieczeństwem ruchu kolejowego, praca przy torach.
Podobne stanowiska
- portier,
- operator suwnicy,
- pracownik drogowy,
- konserwator,
- dróżnik obchodowy,
- sygnalista szybowy,
- operator mostu zwodzonego.
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).