Archeolog – kod 263201 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025). Archeolog prowadzi badania wykopaliskowe, sondażowe i powierzchniowe oraz nadzory archeologiczne przy inwestycjach budowlanych, drogowych i liniowych. Dokumentuje warstwy i obiekty, eksploruje groby i cmentarzyska, wydobywa i wstępnie zabezpiecza zabytki ruchome, a po sezonie terenowym opracowuje materiał w pracowni i przygotowuje sprawozdania dla konserwatora zabytków.
Archeolog – wymagania w stosunku do pracownika
- tytuł magistra archeologii, a do samodzielnego kierowania badaniami – praktyka przy badaniach terenowych wymagana ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami;
- pozwolenie wojewódzkiego konserwatora zabytków na prowadzenie badań archeologicznych, uzyskiwane przez inwestora lub kierownika badań;
- znajomość metod eksploracji, dokumentacji rysunkowej, fotograficznej i geodezyjnej stanowisk;
- umiejętność bezpiecznej pracy w wykopach i współpracy z operatorami koparek na placu budowy;
- znajomość zasad postępowania przy odkryciu niewybuchów, szczątków ludzkich i zabytków wymagających pilnej konserwacji;
- dobra kondycja fizyczna i gotowość do pracy w terenie w zmiennych warunkach atmosferycznych;
- prawo jazdy kategorii B przy dojazdach na stanowiska terenowe;
- umiejętność kierowania zespołem pracowników fizycznych i studentów podczas wykopalisk.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- archeolog terenowy,
- archeolog prowadzący nadzory archeologiczne,
- kierownik badań archeologicznych,
- specjalista ds. badań wykopaliskowych,
- archeolog w wojewódzkim urzędzie ochrony zabytków.
Badania
- wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie z zakresu medycyny pracy, z uwzględnieniem pracy fizycznej w terenie i w wykopach;
- ocena zdolności do pracy w wykopach i na nierównym terenie oraz do pracy na wysokości powyżej 3 m, jeżeli archeolog wykonuje dokumentację z rusztowań lub wież pomiarowych;
- ocena zdolności do kierowania samochodem w celach służbowych;
- szczepienie przeciw tężcowi oraz – zależnie od regionu – przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu, zgodnie z zaleceniem lekarza medycyny pracy;
- badanie okulistyczne przy pracy z monitorem ekranowym podczas opracowania materiału w pracowni.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i instruktaż stanowiskowy na stanowisku archeologicznym lub placu budowy;
- szkolenie okresowe bhp nie rzadziej niż co 5 lat, a dla kierującego zespołem – zgodnie z programem dla osób kierujących pracownikami;
- instruktaż bezpiecznej pracy w wykopach, zabezpieczania ścian wykopu i pracy w strefie działania koparki;
- szkolenie z postępowania przy znalezieniu przedmiotów niebezpiecznych, w tym niewybuchów i niewypałów;
- szkolenie z pierwszej pomocy, w tym przy udarze cieplnym i ukąszeniach;
- instruktaż pracy z rozpuszczalnikami i preparatami do wstępnej konserwacji zabytków.
Środowisko pracy
Archeolog pracuje w sezonie terenowym na otwartej przestrzeni – na polach, w lasach, w centrach historycznych miast i na placach budowy dróg, gazociągów i osiedli. Eksploracja odbywa się w wykopach o różnej głębokości, w pozycji klęczącej i pochylonej, ręcznie lub przy wsparciu koparki zdejmującej humus. Pracuje się w upale, deszczu i błocie, przy silnym nasłonecznieniu, często z dala od zaplecza sanitarnego. Na terenach poprzemysłowych i powojennych w ziemi znajdują się niewybuchy, odpady i zanieczyszczenia. Poza sezonem archeolog opracowuje zabytki i dokumentację w pracowni, przy mikroskopie, komputerze i w magazynie zbiorów. Na stanowisku wykorzystuje się:
- szpachelki, kielnie archeologiczne, motyki, łopaty, sita i pędzle;
- koparkę z łyżką skarpową obsługiwaną przez operatora przy zdejmowaniu warstw;
- tachimetr, odbiornik GNSS, niwelator i dron do fotogrametrii;
- wykrywacz metali stosowany zgodnie z pozwoleniem konserwatorskim;
- pompy spalinowe lub elektryczne do odwadniania wykopów i agregat prądotwórczy;
- rozpuszczalniki i preparaty do wstępnego zabezpieczania zabytków, np. aceton i żywice akrylowe;
- komputer z oprogramowaniem GIS i do dokumentacji rysunkowej;
- samochód terenowy i kontenery socjalne na stanowisku.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- zasypanie lub przysypanie przez osuwającą się ścianę wykopu;
- upadek do wykopu i potknięcia na nierównym, rozkopanym terenie;
- uderzenie lub potrącenie przez koparkę albo samochód ciężarowy na placu budowy;
- wybuch niewybuchu lub niewypału znalezionego w ziemi;
- promieniowanie nadfioletowe i upał prowadzące do udaru cieplnego i oparzeń słonecznych;
- niska temperatura, deszcz i wiatr w sezonie wiosennym i jesiennym;
- przeciążenie kręgosłupa i kolan przy pracy w pozycji klęczącej i pochylonej oraz przy przesiewaniu ziemi i dźwiganiu wiader;
- skaleczenia narzędziami i ostrymi zabytkami, np. krzemieniem, szkłem i metalem;
- porażenie prądem przy pompach i agregatach pracujących w zalanym wykopie.
Czynniki chemiczne:
- pył mineralny, w tym pył zawierający krzemionkę krystaliczną, przy przesiewaniu suchej ziemi i zdejmowaniu warstw;
- aceton i inne rozpuszczalniki organiczne przy wstępnej konserwacji zabytków;
- spaliny silników koparek, pomp i agregatów w wykopach o słabej wymianie powietrza;
- substancje skażające grunt na terenach poprzemysłowych, w tym metale ciężkie, produkty ropopochodne i odpady zawierające azbest.
Czynniki biologiczne:
- borelioza i kleszczowe zapalenie mózgu przenoszone przez kleszcze przy pracy na łąkach i w lasach;
- tężec przy zranieniach w ziemi;
- leptospiroza przy kontakcie z wodą gruntową i odchodami gryzoni;
- grzyby i bakterie przy eksploracji grobów, krypt i szczątków ludzkich;
- ukąszenia owadów błonkoskrzydłych, w tym os i szerszeni gniazdujących w ziemi.
Czynniki psychofizyczne:
- duży wysiłek fizyczny w długie dni pracy w sezonie terenowym;
- presja czasu wywierana przez inwestorów i wykonawców robót budowlanych;
- odpowiedzialność za dokumentację i zachowanie dziedzictwa, którego nie da się odtworzyć po eksploracji;
- praca z dala od miejsca zamieszkania i zakwaterowanie w warunkach polowych;
- wymuszona pozycja ciała przez wiele godzin eksploracji;
- monotonia i obciążenie wzroku przy inwentaryzacji tysięcy fragmentów ceramiki.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku archeologa.
Środki ochrony indywidualnej
- kask ochronny i kamizelka ostrzegawcza na placu budowy – uderzenie przez koparkę lub samochód, potrącenie;
- obuwie ochronne z podnoskiem i podeszwą odporną na przebicie – skaleczenia, upadki, uderzenia;
- nakolanniki lub mata do klęczenia – przeciążenie kolan przy pracy w pozycji klęczącej;
- kapelusz z rondem, odzież z długim rękawem z filtrem UV, okulary przeciwsłoneczne i krem z filtrem – promieniowanie nadfioletowe, upał, udar cieplny;
- odzież przeciwdeszczowa i ocieplana – niska temperatura, deszcz i wiatr;
- rękawice robocze oraz rękawice nitrylowe przy eksploracji grobów i konserwacji – skaleczenia, grzyby i bakterie, leptospiroza, aceton;
- półmaska filtrująca FFP2 lub FFP3 – pył mineralny i krzemionka krystaliczna, zarodniki grzybów, pył z odpadów zawierających azbest;
- środki odstraszające kleszcze i owady – borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu, ukąszenia os i szerszeni.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- skarpowanie lub obudowa ścian wykopów zgodnie z przepisami i rodzajem gruntu oraz zejścia i drabiny do wykopu – zasypanie, upadek do wykopu;
- wygrodzenie wykopów i strefy pracy koparki, sygnalista przy pracy maszyn – upadek do wykopu, uderzenie lub potrącenie przez koparkę;
- rozpoznanie saperskie terenu lub nadzór saperski na terenach o znanym zagrożeniu – wybuch niewybuchu;
- zadaszenia, namioty i kontener socjalny z dostępem do wody pitnej – upał, udar cieplny, deszcz i niska temperatura;
- pompy i agregaty z wyłącznikami różnicowoprądowymi, ustawione poza wykopem – porażenie prądem, spaliny;
- zraszanie suchej ziemi przed przesiewaniem i przesiewanie po stronie zawietrznej – pył mineralny i krzemionka;
- sita na stojakach i wiadra z ograniczoną pojemnością, taczki i przenośniki – przeciążenie kręgosłupa przy dźwiganiu;
- wentylowane stanowisko konserwatorskie w pracowni i oświetlenie z lupą – aceton i rozpuszczalniki, obciążenie wzroku.
Środki organizacyjne
- procedura natychmiastowego przerwania prac, oznakowania miejsca i wezwania policji przy znalezieniu niewybuchu – wybuch niewybuchu;
- badanie historii terenu i ewentualne badania gruntu przed wykopaliskami na terenach poprzemysłowych – substancje skażające grunt, azbest;
- harmonogram pracy z przerwami w cieniu i przesunięciem prac na wcześniejsze godziny w upały – upał, udar cieplny, duży wysiłek fizyczny;
- rotacja zadań między eksploracją, dokumentacją i przesiewaniem – wymuszona pozycja ciała, przeciążenie, monotonia;
- codzienna kontrola skóry po pracy i usuwanie kleszczy, szczepienia zalecone przez lekarza – borelioza, kleszczowe zapalenie mózgu, tężec;
- zasady higieny: mycie rąk przed posiłkiem i zakaz jedzenia w wykopie – leptospiroza, grzyby i bakterie, skażenie gruntu;
- uzgodnienie harmonogramu badań z inwestorem i wykonawcą z wyprzedzeniem – presja czasu, odpowiedzialność za dokumentację;
- zapewnienie zakwaterowania i dojazdów zgodnie z przepisami o podróżach służbowych – praca z dala od domu, zmęczenie.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla archeologa.
- czynniki fizyczne – praca na otwartej przestrzeni w zmiennych warunkach atmosferycznych, promieniowanie nadfioletowe (naturalne), mikroklimat gorący, praca w wykopach, praca przy monitorze ekranowym (w okresie opracowania);
- czynniki chemiczne – pył zawierający krzemionkę krystaliczną (sporadycznie), aceton i rozpuszczalniki organiczne, spaliny silników maszyn;
- czynniki biologiczne – krętki Borrelia i wirus kleszczowego zapalenia mózgu, laseczka tężca, krętki Leptospira;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca w wykopach i w strefie pracy maszyn budowlanych, ręczne prace transportowe, wymuszona pozycja klęcząca i pochylona, możliwy kontakt z niewybuchami, kierowanie pojazdem w celach służbowych.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).