Opiekun osoby starszej – kod 341202 w klasyfikacji zawodów i specjalności, wprowadzonej rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534). Obowiązki opiekuna osoby starszej wiążą się z codzienną pomocą podopiecznemu: pielęgnacją i higieną, pomocą w przemieszczaniu się, przygotowywaniem posiłków, podawaniem leków zgodnie z zaleceniami oraz towarzyszeniem w czynnościach dnia codziennego.
Opiekun osoby starszej – wymagania w stosunku do pracownika
- uprawnienia (zależnie od wymagań pracodawcy),
- kwalifikacje (kursy opiekuńcze, wykształcenie kierunkowe — opiekun medyczny — zależnie od wymagań pracodawcy).
Badania
- wstępne badania lekarskie,
- okresowe badania lekarskie,
- badania na nosicielstwo chorób zakaźnych (w zależności od wskazań).
Szkolenia bhp i inne
- instruktaż ogólny bhp,
- instruktaż stanowiskowy,
- okresowe szkolenie bhp nie rzadziej niż co 3 lata,
- szkolenie z technik bezpiecznego przemieszczania podopiecznych,
- inne uznane przez pracodawcę za niezbędne.
Opiekun osoby starszej – środowisko pracy
Opiekun wykonuje pracę w domach podopiecznych, domach pomocy społecznej oraz placówkach opiekuńczych. Praca wiąże się ze stałym, bliskim kontaktem z podopiecznym oraz częstym dźwiganiem i podtrzymywaniem osoby o ograniczonej sprawności.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- upadek na tym samym poziomie,
- poślizgnięcie się (łazienka podopiecznego),
- upadek na niższy poziom (schody),
- potknięcie się (progi, dywany, przewody),
- uderzenie o elementy wyposażenia mieszkania,
- ostre elementy,
- gorące płyny i powierzchnie (przygotowywanie posiłków),
- energia elektryczna,
- pożar.
Czynniki biologiczne:
- wirusy,
- bakterie,
- grzyby.
Czynniki chemiczne:
- środki czystości i preparaty do dezynfekcji.
Czynniki psychofizyczne:
- obciążenie dynamiczne (podnoszenie i przemieszczanie podopiecznego),
- obciążenie statyczne (praca w pozycji pochylonej),
- obciążenie emocjonalne,
- agresja ze strony podopiecznego (np. przy chorobach otępiennych),
- stres.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku opiekuna osoby starszej.
Środki ochrony indywidualnej
- rękawice jednorazowe przy czynnościach pielęgnacyjnych i higienicznych – wirusy, bakterie, grzyby;
- fartuch ochronny przy kąpieli i toalecie podopiecznego – czynniki biologiczne;
- maseczka w okresach infekcyjnych i przy podopiecznym zakaźnie chorym – wirusy, bakterie;
- obuwie na stabilnej, antypoślizgowej podeszwie – poślizgnięcie się, upadek na tym samym poziomie;
- rękawice odporne na substancje chemiczne przy sprzątaniu – środki czystości, preparaty do dezynfekcji.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- sprzęt pomocniczy do przemieszczania podopiecznego (podnośnik, łatwoślizg, pasy transferowe, rotor) – obciążenie dynamiczne;
- maty antypoślizgowe i uchwyty w łazience podopiecznego – poślizgnięcie się (opiekuna i podopiecznego);
- usunięcie progów i luźnych dywanów oraz dobre oświetlenie ciągów komunikacyjnych – potknięcie się, upadek na tym samym poziomie;
- sprawny sprzęt elektryczny i gazowy w miejscu opieki – energia elektryczna, pożar;
- czujnik dymu i gaśnica w miejscu sprawowania opieki – pożar;
- łóżko z regulacją wysokości przy opiece nad osobą leżącą – obciążenie statyczne, obciążenie dynamiczne.
Środki organizacyjne
- szkolenie i stosowanie technik bezpiecznego podnoszenia oraz transferu podopiecznych – obciążenie dynamiczne;
- praca zespołowa lub wezwanie pomocy przy podopiecznych o dużej masie ciała – obciążenie dynamiczne;
- higiena rąk, dezynfekcja i procedura postępowania po kontakcie z materiałem biologicznym – wirusy, bakterie, grzyby;
- szczepienia ochronne (w tym przeciw WZW B i grypie) – czynniki biologiczne;
- szkolenie z postępowania z podopiecznym pobudzonym lub agresywnym – agresja ze strony podopiecznego, stres;
- wsparcie psychologiczne i superwizja oraz przerwy w pracy – obciążenie emocjonalne, stres;
- ostrożność przy przygotowywaniu i podawaniu gorących posiłków – gorące płyny i powierzchnie.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla opiekuna osoby starszej.
- czynniki biologiczne – bakterie, wirusy i grzyby przenoszone przy czynnościach pielęgnacyjnych i higienicznych oraz przy kontakcie z wydzielinami i wydalinami podopiecznego;
- czynniki chemiczne – środki czystości i preparaty do dezynfekcji o działaniu drażniącym i uczulającym;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – ręczne prace transportowe przy podnoszeniu, podtrzymywaniu i przemieszczaniu osoby o ograniczonej sprawności, praca w pozycji pochylonej przy łóżku podopiecznego, praca zmianowa i nocna przy opiece całodobowej, obciążenie emocjonalne opieką nad osobą przewlekle chorą, narażenie na zachowania agresywne podopiecznych z chorobami otępiennymi, praca z gorącymi płynami przy przygotowywaniu posiłków.