Sztygar – kod 312103 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025), zawód ten ujęto pod nazwą „Osoby dozoru ruchu w górnictwie podziemnym”. Sztygar kieruje pracą oddziału lub zmiany w kopalni podziemnej, organizuje i nadzoruje roboty górnicze, kontroluje stan wyrobisk, obudowy, wentylacji i maszyn oraz egzekwuje przestrzeganie przepisów górniczych. Przydziela zadania górnikom, prowadzi dokumentację zmianową, dokonuje pomiarów gazów i podejmuje decyzje o wycofaniu załogi w razie zagrożenia.
Sztygar – wymagania w stosunku do pracownika
- wykształcenie górnicze (technik górnictwa podziemnego, inżynier górnik) lub w specjalności mechanicznej, elektrycznej albo mierniczej – zależnie od rodzaju dozoru;
- stwierdzone przez organ nadzoru górniczego kwalifikacje do wykonywania czynności osoby dozoru ruchu w zakładzie górniczym;
- wymagany staż pracy w ruchu zakładu górniczego, w tym pod ziemią;
- znajomość przepisów Prawa geologicznego i górniczego, przepisów wykonawczych i dokumentacji ruchu zakładu;
- umiejętność obsługi przyrządów do pomiaru metanu, tlenku węgla i tlenu;
- zdolności przywódcze, odporność na stres i umiejętność szybkiego podejmowania decyzji.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- sztygar zmianowy,
- sztygar oddziałowy,
- nadsztygar,
- osoba dozoru ruchu w kopalni,
- sztygar robót górniczych.
Badania
- wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie medycyny pracy do pracy pod ziemią;
- zdjęcie RTG klatki piersiowej i spirometria – narażenie na pył węglowy i krzemionkę;
- badanie audiometryczne – hałas maszyn górniczych;
- badanie zdolności do pracy w sprzęcie ochrony układu oddechowego i w mikroklimacie gorącym;
- badania psychologiczne – tam, gdzie wymagają ich przepisy górnicze lub procedury zakładu dla osób dozoru ruchu.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp z instruktażem stanowiskowym w zakładzie górniczym;
- szkolenie okresowe bhp dla osób kierujących pracownikami – nie rzadziej niż co 5 lat, z uwzględnieniem wymagań przepisów górniczych;
- szkolenia z zagrożeń naturalnych kopalni – metanowego, pyłowego, tąpaniami, pożarowego i wodnego;
- szkolenia z planu ratownictwa i prowadzenia akcji do czasu przybycia ratowników;
- ćwiczenia z posługiwania się sprzętem ucieczkowym;
- szkolenie z udzielania pierwszej pomocy w warunkach dołowych.
Środowisko pracy
Sztygar większość zmiany spędza pod ziemią – w przodkach, ścianach wydobywczych, chodnikach i na drogach transportowych, a część czasu w biurze oddziału przy rozdzielaniu pracy i dokumentacji. Przemieszcza się pieszo i środkami transportu dołowego na znaczne odległości, w wysokiej temperaturze, wilgotności i zapyleniu. Odpowiada za kontrolę stanu bezpieczeństwa na przydzielonym odcinku i reaguje na wskazania systemów gazometrycznych. Pracuje w systemie zmianowym, w tym na zmianach nocnych i w dni wolne. Na stanowisku wykorzystuje się:
- metanomierze, detektory wielogazowe i anemometry;
- lampę nahełmną i aparat ucieczkowy;
- system łączności dołowej i system lokalizacji pracowników;
- przyrządy do kontroli obudowy i stropu;
- książkę raportową, dokumentację techniczną i plany ruchu;
- kolejki podwieszane, przewozy szynowe i przenośniki taśmowe jako środki transportu.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- zawał, opad skał stropowych i obwał ociosu;
- tąpnięcia i wstrząsy górotworu;
- mikroklimat gorący i wilgotny w wyrobiskach;
- hałas maszyn urabiających i przenośników;
- drgania mechaniczne przy przejazdach środkami transportu dołowego;
- pochwycenie lub uderzenie przez maszyny i urządzenia transportowe;
- porażenie prądem elektrycznym od maszyn i kabli zasilających;
- upadek i potknięcie na nierównym, śliskim spągu;
- wdarcie się wody do wyrobisk.
Czynniki chemiczne:
- metan – zagrożenie wybuchem i niedobór tlenu,
- pył węglowy – zagrożenie wybuchem pyłu i pylicą,
- pył zawierający krzemionkę krystaliczną,
- tlenek węgla i dwutlenek węgla przy pożarach endogenicznych i po robotach strzałowych,
- spaliny silników Diesla maszyn dołowych.
Czynniki psychofizyczne:
- odpowiedzialność za bezpieczeństwo podległej załogi,
- stres związany z zagrożeniami naturalnymi i sytuacjami awaryjnymi,
- praca zmianowa i w porze nocnej,
- presja wykonania zadań produkcyjnych,
- obciążenie fizyczne przy długich przejściach w wyrobiskach,
- konflikty interpersonalne przy kierowaniu zespołem.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku sztygara.
Środki ochrony indywidualnej
- kask górniczy z lampą nahełmną – zawał, opad skał, uderzenie przez maszyny;
- aparat ucieczkowy – metan, tlenek węgla, dwutlenek węgla, wdarcie się wody;
- półmaska przeciwpyłowa klasy FFP3 – pył węglowy, pył zawierający krzemionkę krystaliczną, spaliny;
- ochronniki słuchu – hałas maszyn urabiających i przenośników;
- obuwie górnicze z podnoskiem i podeszwą antypoślizgową – upadek i potknięcie, przygniecenie;
- ubranie robocze trudnopalne i antyelektrostatyczne – wybuch metanu i pyłu, mikroklimat gorący;
- osobisty metanomierz lub detektor wielogazowy – metan, tlenek węgla, niedobór tlenu.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- obudowa wyrobisk i kontrola jej stanu, kotwienie – zawał, opad skał, obwał ociosu;
- profilaktyka tąpaniowa i system sejsmometryczny – tąpnięcia i wstrząsy górotworu;
- wentylacja kopalni, system gazometryczny z automatycznym wyłączaniem energii – metan, tlenek węgla, dwutlenek węgla;
- zapory przeciwwybuchowe i opylanie pyłem kamiennym, zraszanie – pył węglowy, pył zawierający krzemionkę;
- klimatyzacja wyrobisk i chłodnice powietrza – mikroklimat gorący;
- osłony, blokady i sygnalizacja maszyn i przenośników – pochwycenie, hałas, drgania;
- urządzenia elektryczne w wykonaniu przeciwwybuchowym z zabezpieczeniami upływowymi – porażenie prądem elektrycznym;
- otwory badawcze i odwadnianie wyrobisk – wdarcie się wody.
Środki organizacyjne
- kontrola stanu wyrobisk i gazów przed rozpoczęciem pracy oraz wpisy do książki raportowej – zawał, metan, tlenek węgla;
- procedury wycofania załogi i plan ratownictwa – tąpnięcia, wdarcie się wody, pożar, stres w sytuacjach awaryjnych;
- skrócony czas pracy w mikroklimacie gorącym i dostęp do wody pitnej – mikroklimat gorący, obciążenie fizyczne;
- regulamin przewozu ludzi środkami transportu dołowego – drgania mechaniczne, pochwycenie przez urządzenia transportowe;
- harmonogram zmian zapewniający odpoczynek – praca zmianowa i w porze nocnej;
- szkolenia z zarządzania zespołem i realny podział zadań produkcyjnych – odpowiedzialność za załogę, presja wykonania zadań, konflikty;
- utrzymanie porządku na drogach przejścia – upadek i potknięcie na spągu.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla sztygara.
- czynniki fizyczne – hałas, drgania mechaniczne o działaniu ogólnym, mikroklimat gorący;
- czynniki chemiczne – pył węgla kamiennego, pył zawierający krzemionkę krystaliczną, metan, tlenek węgla, dwutlenek węgla, spaliny silników Diesla;
- czynniki biologiczne – brak;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca pod ziemią, kierowanie zespołem w warunkach zagrożeń naturalnych (metanowe, pyłowe, tąpaniami, pożarowe, wodne), praca w porze nocnej, praca zmianowa, praca w sprzęcie ochrony układu oddechowego.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).