Pielęgniarka operacyjna – kod 222212 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025), zawód ten ujęto pod nazwą „Pielęgniarka – specjalista pielęgniarstwa operacyjnego”. Pielęgniarka operacyjna instrumentuje podczas zabiegów chirurgicznych, przygotowuje salę i zestawy narzędzi, liczy narzędzia, gaziki i igły przed zamknięciem rany oraz pomaga w ułożeniu pacjenta na stole. W roli pielęgniarki pomagającej obsługuje aparaturę, podaje jałowe materiały, zabezpiecza i opisuje materiał do badania histopatologicznego, a po zabiegu przekazuje narzędzia do centralnej sterylizacji.
Pielęgniarka operacyjna – wymagania w stosunku do pracownika
- prawo wykonywania zawodu pielęgniarki;
- tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa operacyjnego lub kurs kwalifikacyjny w tej dziedzinie;
- znajomość instrumentarium chirurgicznego, technik szycia oraz zasad aseptyki i antyseptyki;
- znajomość zasad pracy z elektrochirurgią, laserem i urządzeniami laparoskopowymi;
- znajomość okołooperacyjnej karty kontrolnej i procedur liczenia materiałów;
- zdolność do wielogodzinnej pracy w pozycji stojącej i koncentracji przy długich operacjach;
- brak przeciwwskazań do pracy w narażeniu na promieniowanie jonizujące – przy zabiegach z użyciem aparatu RTG.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- instrumentariuszka,
- pielęgniarka instrumentariuszka,
- pielęgniarka bloku operacyjnego,
- pielęgniarka sali operacyjnej,
- pielęgniarka pomagająca w zespole operacyjnym.
Badania
- wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie medycyny pracy;
- badania lekarskie pracownika narażonego na promieniowanie jonizujące, w tym ocena morfologii krwi i badanie okulistyczne soczewek – przy pracy z aparatem RTG na bloku;
- ocena stanu skóry rąk ze względu na wielokrotne chirurgiczne mycie i dezynfekcję;
- kontrola odporności przeciw WZW typu B.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i stanowiskowy na bloku operacyjnym,
- szkolenie okresowe bhp – nie rzadziej niż co 5 lat,
- szkolenie z ochrony radiologicznej dla osób pracujących przy aparatach RTG śródoperacyjnych,
- szkolenie z bezpiecznej pracy z laserami medycznymi i elektrochirurgią,
- instruktaż postępowania z formaldehydem i materiałem histopatologicznym,
- szkolenie z profilaktyki zakłuć oraz postępowania po ekspozycji,
- szkolenie przeciwpożarowe z uwzględnieniem ryzyka pożaru na stole operacyjnym w atmosferze wzbogaconej tlenem.
Środowisko pracy
Pielęgniarka operacyjna pracuje na bloku operacyjnym z kontrolowanym mikroklimatem, wentylacją z nawiewem laminarnym i ścisłym podziałem na strefy czyste i brudne. Stoi przy stole operacyjnym w jałowym fartuchu przez kilka godzin, często w pochyleniu, przy intensywnym oświetleniu lamp operacyjnych. Podczas cięcia i koagulacji tkanek powstaje dym chirurgiczny, a przy zabiegach ortopedycznych, urologicznych i naczyniowych stosowany jest aparat rentgenowski z ramieniem C. Na stanowisku wykorzystuje się:
- zestawy narzędzi chirurgicznych, skalpele, igły chirurgiczne i staplery;
- diatermię chirurgiczną mono- i bipolarną oraz noże harmoniczne;
- tor wizyjny do laparoskopii z insuflatorem dwutlenku węgla;
- lasery chirurgiczne CO2 i holmowe – w wybranych specjalnościach;
- aparat RTG z ramieniem C i osłony ołowiane;
- systemy odciągu dymu chirurgicznego;
- piły, wiertarki i napędy ortopedyczne;
- stół operacyjny z akcesoriami do układania pacjenta i stoliki instrumentariuszki.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- skaleczenie skalpelem i zakłucie igłą chirurgiczną przy podawaniu narzędzi;
- promieniowanie jonizujące rozproszone od aparatu RTG z ramieniem C;
- promieniowanie laserowe – uszkodzenie oczu i oparzenie skóry;
- oparzenie elektrodą diatermii i pożar na polu operacyjnym;
- długotrwała praca stojąca w wymuszonej, pochylonej pozycji;
- przeciążenie przy przenoszeniu kontenerów z narzędziami i układaniu pacjenta;
- hałas napędów ortopedycznych i ssaków;
- olśnienie światłem lamp operacyjnych;
- potknięcie o przewody i węże aparatury rozłożone na podłodze sali.
Czynniki chemiczne:
- dym chirurgiczny zawierający węglowodory aromatyczne, cyjanowodór i cząstki tkankowe;
- lotne anestetyki – sewofluran i podtlenek azotu ulatniające się z układu oddechowego pacjenta;
- formaldehyd do utrwalania materiału histopatologicznego;
- preparaty do chirurgicznej dezynfekcji rąk i pola operacyjnego, w tym chlorheksydyna i jodopowidon;
- cement kostny zawierający metakrylan metylu.
Czynniki biologiczne:
- wirusy zapalenia wątroby typu B i C oraz HIV w krwi i płynach ustrojowych,
- wirus brodawczaka ludzkiego w dymie z zabiegów laserowych i elektrokoagulacji zmian wirusowych,
- bakterie z ran zakażonych i ropni.
Czynniki psychofizyczne:
- długotrwała koncentracja uwagi i odpowiedzialność za kompletność narzędzi i materiałów,
- presja czasu przy zabiegach w trybie nagłym,
- napięcie w relacjach w zespole operacyjnym,
- praca bez przerw przy przedłużających się operacjach,
- dyżury nocne i w dni wolne od pracy.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku pielęgniarki operacyjnej.
Środki ochrony indywidualnej
- dwie pary rękawic chirurgicznych z sygnalizacją przebicia – skaleczenie, zakłucie, zakażenia krwiopochodne;
- przyłbica lub okulary z osłonami bocznymi – rozbryzg krwi, wirusy zapalenia wątroby, HIV;
- fartuch ochronny ołowiany, osłona tarczycy i okulary z ekwiwalentem ołowiu – promieniowanie jonizujące;
- okulary ochronne dobrane do długości fali lasera – promieniowanie laserowe;
- maska FFP2 lub maska chirurgiczna o wysokiej filtracji przy zabiegach generujących dym – dym chirurgiczny, wirus brodawczaka ludzkiego;
- rękawice nitrylowe do pracy z formaliną i cementem kostnym – formaldehyd, metakrylan metylu;
- obuwie operacyjne antypoślizgowe i podkładki odciążające – praca stojąca, potknięcie;
- dozymetr indywidualny – promieniowanie jonizujące.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- systemy odciągu dymu chirurgicznego przy diatermii i laserze – dym chirurgiczny, wirus brodawczaka ludzkiego;
- wentylacja sali i systemy usuwania gazów anestetycznych – lotne anestetyki;
- osłony stałe przy stole i ruchome parawany ołowiane – promieniowanie jonizujące;
- neutralna strefa podawania narzędzi i magnetyczne maty na ostre narzędzia – skaleczenie, zakłucie;
- dygestorium lub zamknięte pojemniki z formaliną gotową do użycia – formaldehyd;
- kontrolne płytki bierne diatermii i niepalne obłożenia – oparzenie, pożar;
- przepusty sufitowe na przewody aparatury – potknięcie;
- stoły operacyjne z regulacją wysokości i podesty dla instrumentariuszki – wymuszona pozycja;
- osłony na napędy ortopedyczne i ssaki o niskim poziomie hałasu – hałas;
- lampy operacyjne z regulacją natężenia i ogniskowania – olśnienie.
Środki organizacyjne
- procedura liczenia narzędzi i materiałów oraz okołooperacyjna karta kontrolna – odpowiedzialność za kompletność;
- rotacja instrumentariuszek przy długich zabiegach i planowane przerwy – praca bez przerw, praca stojąca;
- kategoria narażenia, dozymetria indywidualna i ewidencja dawek – promieniowanie jonizujące;
- wyznaczenie strefy laserowej i oznakowanie drzwi sali – promieniowanie laserowe;
- monitoring stężeń podtlenku azotu i sewofluranu – lotne anestetyki;
- przenoszenie kontenerów na wózkach i układanie pacjenta w zespole – przeciążenie;
- szczepienia ochronne i procedura poekspozycyjna – zakażenia krwiopochodne;
- zasady komunikacji w zespole i odprawy przed zabiegiem – napięcie w zespole, presja czasu;
- grafik dyżurów z odpoczynkiem dobowym – dyżury nocne.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla pielęgniarki operacyjnej.
- czynniki fizyczne – promieniowanie jonizujące, promieniowanie laserowe, hałas, wymuszona pozycja ciała stojąca, olśnienie;
- czynniki chemiczne – dym chirurgiczny, podtlenek azotu, sewofluran, formaldehyd, metakrylan metylu, środki dezynfekcyjne;
- czynniki biologiczne – wirus zapalenia wątroby typu B, wirus zapalenia wątroby typu C, HIV, wirus brodawczaka ludzkiego;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca z ostrymi narzędziami, praca w porze nocnej, duże obciążenie odpowiedzialnością.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).