Sternik żeglugi śródlądowej – kod 835005 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025). Sternik żeglugi śródlądowej prowadzi statek lub zestaw pchany po rzekach, kanałach i jeziorach pod nadzorem kapitana albo samodzielnie w zakresie posiadanych kwalifikacji. Utrzymuje kurs i prędkość, manewruje przy śluzowaniu, przechodzeniu pod mostami i cumowaniu, obsługuje urządzenia nawigacyjne i łączności, a także wykonuje prace pokładowe: cumowanie, kotwiczenie, mocowanie ładunku i konserwację kadłuba.
Sternik żeglugi śródlądowej – wymagania w stosunku do pracownika
- świadectwo kwalifikacji sternika wydane przez dyrektora urzędu żeglugi śródlądowej na podstawie przepisów o żegludze śródlądowej,
- książeczka żeglarska z udokumentowaną praktyką pływania,
- zaświadczenie lekarskie o zdolności do pracy w załodze statku żeglugi śródlądowej,
- świadectwo operatora radiotelefonisty w służbie radiokomunikacyjnej żeglugi śródlądowej – jeżeli sternik obsługuje radiotelefon,
- dodatkowe kwalifikacje (np. uprawnienia do żeglugi z radarem, świadectwo eksperta ADN przy przewozie towarów niebezpiecznych) – jeżeli wymaga tego rodzaj statku i przewozu,
- znajomość przepisów żeglugowych, oznakowania szlaku żeglownego i zasad pracy na śluzach,
- umiejętność pływania i obsługi środków ratunkowych.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- sternik statku śródlądowego,
- sternik barki,
- sternik pchacza,
- sternik statku pasażerskiego żeglugi śródlądowej,
- starszy sternik.
Badania
- wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie z zakresu medycyny pracy,
- badanie lekarskie stwierdzające zdolność do pracy w załodze statku żeglugi śródlądowej, w tym wzroku, rozpoznawania barw i słuchu,
- ocena narządu ruchu przy pracy fizycznej na pokładzie i drganiach o działaniu ogólnym,
- zalecane szczepienia ochronne (np. przeciw tężcowi i WZW typu A) – według wskazań lekarza medycyny pracy.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i instruktaż stanowiskowy,
- szkolenie okresowe bhp – nie rzadziej niż co 3 lata,
- szkolenie i egzamin na świadectwo kwalifikacji sternika przed komisją urzędu żeglugi śródlądowej,
- szkolenie z ochrony przeciwpożarowej na statku i obsługi stałych instalacji gaśniczych,
- szkolenie z ratownictwa – człowiek za burtą, opuszczanie statku, obsługa łodzi roboczej,
- szkolenie z przewozu towarów niebezpiecznych drogami wodnymi śródlądowymi (ADN) – jeżeli dotyczy,
- szkolenie z pierwszej pomocy.
Środowisko pracy
Sternik pracuje w sterówce statku towarowego, pasażerskiego lub pchacza oraz na pokładzie przy pracach cumowniczych i ładunkowych. Statek pływa w dzień i w nocy, przy zmiennej pogodzie, mgle, wysokim lub bardzo niskim stanie wody, a rejsy towarowe trwają często wiele dni z noclegiem na pokładzie. W sterówce występują drgania i hałas silników głównych, a na pokładzie mokre i śliskie powierzchnie, napięte liny i odsłonięte luki ładowni. Szczególnej uwagi wymaga śluzowanie, przejście pod niskimi mostami i mijanie się z innymi jednostkami na wąskim szlaku. Na stanowisku wykorzystuje się:
- ster i pulpit sterowniczy z dźwignią napędu, sterem strumieniowym i wskaźnikiem kąta wychylenia steru;
- radar, system AIS, elektroniczna mapa nawigacyjna i echosonda;
- radiotelefon i system łączności wewnętrznej;
- liny cumownicze, polery, kabestany i windy kotwiczne;
- sprzęt ratunkowy: koła, kamizelki, łódź robocza;
- pokrywy luków ładowni i urządzenia sprzęgowe zestawów pchanych;
- gaśnice i stałe instalacje gaśnicze maszynowni.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- wypadnięcie za burtę i utonięcie,
- poślizgnięcie i upadek na mokrym pokładzie, trapach i do otwartej ładowni,
- uderzenie zerwaną lub napiętą liną cumowniczą i przytrzaśnięcie dłoni przy polerach,
- hałas silników głównych i agregatów,
- drgania mechaniczne o działaniu ogólnym,
- zderzenie statku, wejście na mieliznę lub uderzenie o konstrukcję mostu,
- pożar w maszynowni lub na pokładzie,
- mikroklimat zimny i gorący, wiatr, promieniowanie słoneczne.
Czynniki chemiczne:
- spaliny silników Diesla, w tym tlenek węgla i tlenki azotu,
- olej napędowy, oleje smarowe i farby do konserwacji kadłuba,
- pyły i opary przewożonych ładunków (np. zboże, nawozy, węgiel, paliwa) – zależnie od rodzaju przewozu.
Czynniki biologiczne:
- drobnoustroje obecne w wodzie rzecznej, w tym bakterie Leptospira.
Czynniki psychofizyczne:
- wysoka odpowiedzialność za statek, ładunek, załogę i pasażerów,
- długotrwała koncentracja przy prowadzeniu statku, szczególnie w nocy i w mgle,
- praca w porze nocnej i w systemie wachtowym,
- długie przebywanie poza domem i życie na pokładzie,
- stres przy manewrach na śluzach, pod mostami i w trudnych warunkach hydrologicznych.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku sternika żeglugi śródlądowej.
Środki ochrony indywidualnej
- kamizelka ratunkowa lub asekuracyjna z automatycznym napełnianiem – wypadnięcie za burtę i utonięcie;
- obuwie ochronne z podeszwą antypoślizgową – poślizgnięcie na mokrym pokładzie;
- rękawice ochronne przy pracach z linami – uderzenie i przytrzaśnięcie przy polerach;
- ochronniki słuchu przy pracy w maszynowni i w jej pobliżu – hałas silników;
- odzież sztormowa, ocieplana i nakrycie głowy, krem z filtrem UV – mikroklimat, wiatr, promieniowanie słoneczne;
- rękawice olejoodporne i półmaska przy kontakcie z ładunkiem pylącym – olej napędowy, farby, pyły ładunków;
- rękawice wodoszczelne przy kontakcie z wodą rzeczną – drobnoustroje i Leptospira.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- relingi, burtnice, siatki zabezpieczające i drabinki ewakuacyjne z wody – wypadnięcie za burtę, upadek do ładowni;
- radar, AIS, elektroniczna mapa i echosonda – zderzenie statku, wejście na mieliznę, uderzenie o most;
- czujki pożarowe i stałe instalacje gaśnicze maszynowni – pożar;
- izolacja akustyczna sterówki i amortyzowany fotel sternika – hałas, drgania o działaniu ogólnym;
- wentylacja maszynowni i sterówki oraz szczelne przegrody – spaliny silników, tlenek węgla;
- antypoślizgowe powierzchnie pokładu i oświetlenie pokładowe – poślizgnięcie, praca w nocy;
- kabestany i windy kotwiczne z osłonami oraz liny o odpowiedniej wytrzymałości – uderzenie liną.
Środki organizacyjne
- plan wacht i odpoczynku zgodny z przepisami o czasie pracy i składzie załóg – praca nocna, koncentracja, długie przebywanie poza domem;
- ograniczenie żeglugi przy złej widzialności, wysokim stanie wody i silnym wietrze – zderzenie, stres przy manewrach;
- zasady pracy z linami i komunikacja z załogą przy cumowaniu i śluzowaniu – uderzenie liną, przytrzaśnięcie;
- ćwiczenia alarmowe: człowiek za burtą, pożar, opuszczenie statku – utonięcie, pożar;
- instrukcje przewozu ładunków i karty charakterystyki – pyły i opary ładunków, paliwa;
- odprawy przed rejsem, rozpoznanie szlaku i komunikaty nawigacyjne – odpowiedzialność za statek, wejście na mieliznę;
- higiena osobista i zakaz spożywania posiłków bez mycia rąk – drobnoustroje w wodzie.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla sternika żeglugi śródlądowej.
- czynniki fizyczne – hałas, drgania mechaniczne o działaniu ogólnym, mikroklimat zimny, mikroklimat gorący, promieniowanie nadfioletowe (naturalne);
- czynniki chemiczne – spaliny silników Diesla (tlenek węgla, tlenki azotu), oleje mineralne, pyły ładunków (jeżeli dotyczy);
- czynniki biologiczne – bakterie Leptospira (kontakt z wodą rzeczną);
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca na statku z ryzykiem wypadnięcia za burtę i utonięcia, prowadzenie środka transportu, praca w porze nocnej i w systemie wachtowym, wysiłek fizyczny przy cumowaniu.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).