Radioterapeuta – kod 221259 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025), zawód ten ujęto pod nazwą „Lekarz – specjalista radioterapii onkologicznej”. Radioterapeuta kwalifikuje chorych na nowotwory do napromieniania, wyznacza obszary tarcz i narządy krytyczne na obrazach tomografii planowania, zatwierdza plany leczenia przygotowane z fizykami medycznymi i nadzoruje przebieg radioterapii na akceleratorach liniowych. Wykonuje zabiegi brachyterapii ze źródłami izotopowymi wprowadzanymi do aplikatorów oraz ocenia i leczy odczyny popromienne w trakcie i po zakończeniu terapii.
Radioterapeuta – wymagania w stosunku do pracownika
- prawo wykonywania zawodu lekarza i tytuł specjalisty w dziedzinie radioterapii onkologicznej albo odbywanie specjalizacji,
- szkolenie w dziedzinie ochrony radiologicznej pacjenta oraz znajomość przepisów Prawa atomowego dotyczących radioterapii,
- umiejętność obsługi systemów planowania leczenia i oceny histogramów dawka-objętość,
- umiejętność pracy w zespole z fizykami medycznymi i elektroradiologami,
- umiejętność rozmowy z pacjentem onkologicznym o celu leczenia i skutkach ubocznych,
- brak przeciwwskazań do pracy w warunkach narażenia na promieniowanie jonizujące – ocenia lekarz medycyny pracy.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- lekarz radioterapeuta,
- lekarz specjalista radioterapii onkologicznej,
- radioterapeuta onkologiczny,
- lekarz zakładu radioterapii,
- lekarz brachyterapeuta.
Badania
- wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie medycyny pracy z uwzględnieniem promieniowania jonizującego;
- badania lekarskie pracowników kategorii A narażenia – jeżeli stanowisko zaklasyfikowano do tej kategorii, zwłaszcza w brachyterapii;
- badanie okulistyczne – przy pracy przy monitorach systemów planowania leczenia;
- morfologia krwi z rozmazem – według wskazań lekarza przy narażeniu na promieniowanie jonizujące.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i stanowiskowy,
- szkolenie okresowe bhp dla pracowników ochrony zdrowia – nie rzadziej niż co 5 lat,
- szkolenie w dziedzinie ochrony radiologicznej pacjenta potwierdzone egzaminem,
- instruktaż z procedur awaryjnych na wypadek zablokowania źródła w aparacie do brachyterapii HDR,
- instruktaż z systemu blokad bunkra akceleratora i dozymetrii indywidualnej,
- szkolenie z zarządzania zdarzeniami niepożądanymi w radioterapii.
Środowisko pracy
Radioterapeuta pracuje w zakładzie radioterapii: przy stacjach planowania leczenia, w poradni kwalifikacyjnej, na oddziale chorych napromienianych oraz w pracowni brachyterapii. Akceleratory liniowe generujące wiązki fotonów i elektronów o energii do kilkunastu MeV znajdują się w bunkrach o ścianach z betonu, a wejście jest zablokowane w czasie emisji promieniowania. Przy energiach powyżej 10 MV powstają neutrony aktywujące elementy głowicy, przez co tuż po napromienianiu w bunkrze utrzymuje się niewielkie promieniowanie resztkowe. W brachyterapii HDR źródło irydu-192 wprowadza się automatycznie do aplikatorów założonych przez lekarza, który wcześniej układa je w ciele pacjenta. Duża część pracy to konturowanie przy monitorze i rozmowy z chorymi w różnych stadiach choroby. Na stanowisku wykorzystuje się:
- akceleratory liniowe z obrazowaniem stożkową tomografią i systemem pozycjonowania pacjenta;
- tomograf symulacyjny i system planowania leczenia;
- aparat do brachyterapii HDR ze źródłem irydu-192 i aplikatory ginekologiczne, śródtkankowe oraz dooskrzelowe;
- maski termoplastyczne i materace próżniowe do unieruchomienia pacjenta;
- monitory promieniowania w bunkrach i dozymetry indywidualne;
- system rejestracji i weryfikacji napromieniania.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- promieniowanie jonizujące przy wejściu do bunkra w razie awarii blokad lub tuż po napromienianiu wysokoenergetycznym,
- promieniowanie jonizujące źródła irydu-192 w razie zablokowania lub nieschowania źródła w brachyterapii,
- oparzenie przy formowaniu masek termoplastycznych w gorącej kąpieli wodnej,
- zakłucie igłą przy zakładaniu aplikatorów śródtkankowych,
- obciążenie wzroku i wymuszona pozycja przy wielogodzinnym konturowaniu,
- przeciążenie układu mięśniowo-szkieletowego przy pozycjonowaniu leżącego pacjenta.
Czynniki chemiczne:
- środki dezynfekcyjne do aplikatorów i powierzchni,
- ozon powstający w powietrzu bunkra w czasie pracy akceleratora – przy niedostatecznej wentylacji,
- lateks z rękawic medycznych.
Czynniki biologiczne:
- wirusy przenoszone przez krew: HBV, HCV, HIV – przy zakładaniu aplikatorów brachyterapii;
- drobnoustroje z owrzodzeń nowotworowych i odczynów popromiennych skóry i błon śluzowych.
Czynniki psychofizyczne:
- odpowiedzialność za dawkę i ryzyko zdarzenia radiacyjnego u pacjenta,
- obciążenie emocjonalne kontaktem z chorymi w zaawansowanym stadium nowotworu,
- presja czasu wynikająca z kolejek do radioterapii i pakietu onkologicznego,
- długotrwała koncentracja przy konturowaniu i zatwierdzaniu planów,
- ryzyko wypalenia zawodowego.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku radioterapeuty.
Środki ochrony indywidualnej
- dozymetr indywidualny całego ciała i elektroniczny dozymetr z alarmem w brachyterapii – promieniowanie jonizujące;
- pojemnik osłonowy i szczypce długie na wypadek awarii źródła – promieniowanie jonizujące źródła irydu-192;
- rękawice termoochronne przy formowaniu masek – oparzenie;
- rękawice jałowe, maska i osłona oczu przy zakładaniu aplikatorów – wirusy przenoszone przez krew, zakłucie igłą;
- rękawice nitrylowe bezlateksowe przy badaniu odczynów – drobnoustroje z owrzodzeń, środki dezynfekcyjne, lateks.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- bunkry z osłonami betonowymi, blokady drzwi, światła ostrzegawcze i monitory promieniowania – promieniowanie jonizujące w bunkrze;
- wentylacja bunkrów zapewniająca wymianę powietrza – ozon;
- aparaty HDR z automatycznym chowaniem źródła, napędem ręcznym awaryjnym i monitorem promieniowania w pomieszczeniu – promieniowanie jonizujące źródła irydu-192;
- termostatyczne kąpiele wodne do formowania masek – oparzenie;
- regulowane stoły terapeutyczne, ślizgi i system laserowego pozycjonowania – przeciążenie przy pozycjonowaniu;
- stacje planowania z dużymi monitorami i ergonomicznym fotelem – obciążenie wzroku, wymuszona pozycja;
- pojemniki na odpady ostre i igły z zabezpieczeniem – zakłucie igłą.
Środki organizacyjne
- zaklasyfikowanie do kategorii narażenia, odczyty dawek i nadzór inspektora ochrony radiologicznej – promieniowanie jonizujące;
- ćwiczenia procedur awaryjnych brachyterapii co najmniej raz w roku – promieniowanie jonizujące źródła irydu-192;
- odczekanie po napromienianiu wysokoenergetycznym przed wejściem do bunkra zgodnie z instrukcją – promieniowanie resztkowe;
- zasada podwójnej weryfikacji planu przez lekarza i fizyka medycznego – odpowiedzialność za dawkę, długotrwała koncentracja;
- szczepienie przeciw WZW typu B i procedura poekspozycyjna – wirusy przenoszone przez krew;
- standard pielęgnacji odczynów popromiennych i higieny rąk – drobnoustroje z owrzodzeń;
- harmonogram pracy z wydzielonym czasem na konturowanie – presja czasu;
- wsparcie psychoonkologa, superwizja i rotacja zadań – obciążenie emocjonalne, wypalenie zawodowe.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla radioterapeuty.
- czynniki fizyczne – promieniowanie jonizujące (akceleratory liniowe, źródła brachyterapii irydu-192), wymuszona pozycja ciała przy stacji planowania;
- czynniki chemiczne – ozon (okresowo w bunkrze), środki dezynfekcyjne, lateks;
- czynniki biologiczne – materiał biologiczny zakaźny – HBV, HCV, HIV;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca przy monitorze ekranowym powyżej 4 godzin dziennie, odpowiedzialność za bezpieczeństwo radiacyjne pacjenta, obciążenie psychiczne.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).