Ortopeda

Ortopeda – kod 221250 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025), zawód ten ujęto pod nazwą „Lekarz – specjalista ortopedii i traumatologii narządu ruchu”. Ortopeda diagnozuje i leczy urazy oraz choroby narządu ruchu: nastawia złamania, zakłada opatrunki gipsowe, wykonuje osteosyntezy, endoprotezoplastyki stawu biodrowego i kolanowego, artroskopie i operacje kręgosłupa. Przyjmuje chorych w poradni urazowo-ortopedycznej i na szpitalnym oddziale ratunkowym, a w bloku operacyjnym pracuje przy ramieniu C, piłach i wiertarkach chirurgicznych oraz cemencie kostnym.

Ortopeda – wymagania w stosunku do pracownika

• prawo wykonywania zawodu lekarza i tytuł specjalisty w dziedzinie ortopedii i traumatologii narządu ruchu albo odbywanie specjalizacji,
• przeszkolenie w zakresie ochrony radiologicznej pacjenta przy procedurach z użyciem promieniowania jonizującego,
• dobra sprawność fizyczna i wydolność do wielogodzinnych operacji w pozycji stojącej w fartuchu ochronnym,
• sprawność manualna i dobre widzenie przestrzenne,
• gotowość do pełnienia dyżurów urazowych w porze nocnej i w dni wolne od pracy,
• umiejętność pracy w zespole operacyjnym i z instrumentariuszką.

Inne nazwy stanowiska

Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:

• lekarz ortopeda,
• ortopeda traumatolog,
• lekarz specjalista ortopedii i traumatologii narządu ruchu,
• lekarz oddziału urazowo-ortopedycznego,
• lekarz poradni urazowo-ortopedycznej.

Badania

• wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie medycyny pracy z uwzględnieniem promieniowania jonizującego;
• badania lekarskie pracowników kategorii A narażenia na promieniowanie jonizujące – jeżeli stanowisko zaklasyfikowano do tej kategorii, nie rzadziej niż raz w roku;
• badanie okulistyczne z oceną soczewki oka – przy częstym stosowaniu fluoroskopii;
• audiometria – według wskazań lekarza przy pracy z piłami i wiertarkami chirurgicznymi;
• oznaczenie przeciwciał anty-HBs po szczepieniu przeciw WZW typu B.

Szkolenia bhp i inne

• szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i stanowiskowy;
• szkolenie okresowe bhp dla pracowników ochrony zdrowia – nie rzadziej niż co 5 lat;
• szkolenie w dziedzinie ochrony radiologicznej pacjenta dla osób wykonujących procedury z zastosowaniem promieniowania jonizującego;
• instruktaż stanowiskowy z obsługi ramienia C, napędów chirurgicznych i systemu do mieszania cementu kostnego;
• szkolenie z postępowania po ekspozycji zawodowej na krew;
• szkolenie z zasad aseptyki bloku operacyjnego i ochrony przeciwpożarowej sali operacyjnej.

Środowisko pracy

Ortopeda pracuje w bloku operacyjnym, na oddziale urazowo-ortopedycznym, w poradni i na szpitalnym oddziale ratunkowym. Operacje trwają od kilkudziesięciu minut do kilku godzin, w pozycji stojącej, często w ciężkim fartuchu ołowianym i pod lampą operacyjną. Śródoperacyjnie stosuje się fluoroskopię ramieniem C, piły oscylacyjne, wiertarki i frezy, które wytwarzają hałas, drgania i aerozol z kości oraz krwi. Przy endoprotezoplastyce przygotowuje się cement kostny na bazie polimetakrylanu metylu wydzielający opary metakrylanu metylu. Repozycja złamań i wyciągi wymagają znacznego wysiłku fizycznego. Na stanowisku wykorzystuje się:

• ramię C ze wzmacniaczem obrazu i stół operacyjny z przystawką ortopedyczną;
• napędy chirurgiczne: piły oscylacyjne, wiertarki, frezarki i wkrętarki akumulatorowe;
• cement kostny PMMA i próżniowe systemy do jego mieszania;
• druty Kirschnera, płyty, gwoździe śródszpikowe, endoprotezy i instrumentarium do ich implantacji;
• artroskop z torem wizyjnym i elektrodą do koagulacji;
• materiały gipsowe i syntetyczne do unieruchomień oraz piła do zdejmowania opatrunków gipsowych;
• osłony osobiste przed promieniowaniem i dozymetr indywidualny.

Identyfikacja zagrożeń

Czynniki fizyczne:

• promieniowanie jonizujące przy fluoroskopii ramieniem C, zwłaszcza na dłonie i soczewkę oka;
• skaleczenie i zakłucie ostrymi odłamami kości, drutami Kirschnera, ostrzami pił i wiertłami;
• hałas napędów chirurgicznych i młotków do wbijania implantów;
• drgania mechaniczne o działaniu miejscowym przenoszone przez piły i wiertarki;
• przeciążenie układu mięśniowo-szkieletowego przy repozycji złamań, trzymaniu kończyn i noszeniu fartucha ołowianego;
• wymuszona pozycja stojąca podczas wielogodzinnych zabiegów;
• porażenie prądem i oparzenie przy elektrokoagulacji;
• poślizgnięcie się na posadzce sali operacyjnej zalanej płynem do płukania.

Czynniki chemiczne:

• metakrylan metylu z cementu kostnego – działanie drażniące i uczulające;
• dym chirurgiczny z elektrokoagulacji;
• pył z cięcia opatrunków gipsowych i syntetycznych;
• środki do dezynfekcji pola operacyjnego i rąk, m.in. jodopowidon i chlorheksydyna;
• lateks z rękawic chirurgicznych.

Czynniki biologiczne:

• wirusy przenoszone przez krew: HBV, HCV, HIV – przy rozpryskach podczas cięcia i wiercenia kości;
• bakterie z zakażonych ran pourazowych i protez, w tym gronkowiec złocisty MRSA;
• laseczki tężca w ranach zabrudzonych ziemią.

Czynniki psychofizyczne:

• praca w porze nocnej i wielogodzinne dyżury urazowe;
• stres przy ciężkich obrażeniach wielonarządowych i odpowiedzialność za trwałe kalectwo pacjenta;
• presja czasu na szpitalnym oddziale ratunkowym;
• monotonne, wielogodzinne obciążenie statyczne przy zabiegach;
• roszczenia pacjentów i ryzyko odpowiedzialności zawodowej po powikłaniach.

Środki ochronne

Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku ortopedy.

Środki ochrony indywidualnej

• fartuch ołowiany, osłona tarczycy i okulary z równoważnikiem ołowiu – promieniowanie jonizujące;
• dozymetr indywidualny całego ciała oraz pierścionkowy na palec – promieniowanie jonizujące;
• podwójne rękawice chirurgiczne, przyłbica lub gogle i fartuch nieprzemakalny – wirusy przenoszone przez krew, bakterie z ran, skaleczenie i zakłucie;
• maska chirurgiczna o podwyższonej skuteczności filtracji lub FFP2 – dym chirurgiczny, pył z opatrunków gipsowych;
• rękawice nitrylowe zmieniane po kontakcie z cementem – metakrylan metylu;
• ochronniki słuchu dopuszczone na blok operacyjny – hałas napędów;
• rękawice bezlateksowe – lateks, środki do dezynfekcji;
• obuwie operacyjne antypoślizgowe i antyzmęczeniowe – poślizgnięcie się, wymuszona pozycja stojąca;
• fartuchy ołowiane dwuczęściowe o mniejszej masie – przeciążenie układu mięśniowo-szkieletowego.

Środki ochrony zbiorowej i techniczne

• osłony stołowe i wiszące ekrany ołowiane, praca w trybie pulsacyjnym i z ostatnim obrazem zatrzymanym – promieniowanie jonizujące;
• próżniowe systemy do mieszania cementu kostnego i wentylacja sali operacyjnej z nawiewem laminarnym – metakrylan metylu;
• odciągi dymu chirurgicznego przy elektrokoagulacji – dym chirurgiczny;
• piły oscylacyjne i wiertarki o obniżonym poziomie hałasu i drgań – hałas, drgania mechaniczne;
• odkurzacz przy pile do zdejmowania gipsu – pył z opatrunków;
• przystawki ortopedyczne i wyciągi do utrzymywania kończyny – przeciążenie układu mięśniowo-szkieletowego;
• pojemniki na odpady ostre i osłony na końce drutów – skaleczenie i zakłucie;
• maty antyzmęczeniowe i podesty – wymuszona pozycja stojąca;
• przeglądy diatermii i uziemienie elektrody biernej – porażenie prądem i oparzenie.

Środki organizacyjne

• szczepienie przeciw WZW typu B i aktualne uodpornienie przeciw tężcowi – wirusy przenoszone przez krew, laseczki tężca;
• procedura postępowania po zakłuciu i profilaktyka poekspozycyjna – wirusy przenoszone przez krew;
• rejestracja dawek i analiza wskazań dozymetrów przez inspektora ochrony radiologicznej – promieniowanie jonizujące;
• zasady aseptyki i nadzór epidemiologiczny nad zakażeniami miejsca operowanego – bakterie z ran;
• planowanie zabiegów z przerwami i rotacją operatorów – wymuszona pozycja stojąca, obciążenie statyczne;
• odpoczynek po dyżurze nocnym zgodnie z przepisami o czasie pracy – praca w porze nocnej, presja czasu;
• procedura zgody pacjenta i rzetelna dokumentacja śródoperacyjna – roszczenia pacjentów, stres;
• bieżące usuwanie płynów z posadzki przez personel pomocniczy – poślizgnięcie się.

Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie

Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla ortopedy.

• czynniki fizyczne – promieniowanie jonizujące (fluoroskopia śródoperacyjna), hałas, drgania mechaniczne o działaniu miejscowym, wymuszona pozycja ciała;
• czynniki chemiczne – metakrylan metylu (cement kostny), dym chirurgiczny, pył z opatrunków gipsowych, środki dezynfekcyjne, lateks;
• czynniki biologiczne – materiał biologiczny zakaźny – HBV, HCV, HIV, bakterie z ran, laseczki tężca;
• inne czynniki, w tym niebezpieczne – dźwiganie i wysiłek fizyczny przy repozycji złamań, praca w porze nocnej i dyżury medyczne, obciążenie psychiczne.

Podobne stanowiska

• lekarz,
• technik ortopeda,
• fizjoterapeuta,
• technik radiologii,
• pielęgniarka.

Podstawa prawna

Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).