Strażak ochotnik – kod 541101 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025), zawód ten ujęto pod nazwą „Strażak”. Strażak ochotnik, czyli członek ochotniczej straży pożarnej, bierze udział w gaszeniu pożarów, likwidacji skutków powodzi, wichur i wypadków drogowych, ratuje ludzi i mienie oraz utrzymuje w gotowości sprzęt i remizę.
Strażak ochotnik – wymagania w stosunku do pracownika
- ukończone 18 lat, a do działań ratowniczych pełna zdolność do czynności prawnych zgodnie ze statutem jednostki;
- orzeczenie lekarskie o braku przeciwwskazań do udziału w działaniach ratowniczych;
- ukończone szkolenie podstawowe strażaków ratowników ochotniczych straży pożarnych;
- dodatkowo prawo jazdy odpowiedniej kategorii oraz szkolenie dla kierowców konserwatorów sprzętu – przy obsłudze samochodów pożarniczych;
- dobra sprawność fizyczna, umiejętność pracy w zespole i w sytuacjach kryzysowych.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- członek ochotniczej straży pożarnej,
- strażak ratownik OSP,
- druh ochotniczej straży pożarnej,
- ratownik ochotniczej straży pożarnej,
- kierowca konserwator sprzętu OSP.
Badania
- badania lekarskie wstępne, okresowe i kontrolne zgodnie z zasadami dla członków ochotniczych straży pożarnych biorących udział w działaniach ratowniczych;
- ocena zdolności do pracy w aparacie ochrony układu oddechowego;
- badanie do pracy na wysokości przy drabinach i podnośnikach;
- badania lekarskie kierowcy pojazdu uprzywilejowanego – dla kierowców konserwatorów.
Szkolenia bhp i inne
- instruktaż ogólny bhp;
- instruktaż stanowiskowy w jednostce OSP;
- okresowe szkolenie bhp nie rzadziej niż co 3 lata – przy zatrudnieniu w jednostce na umowie o pracę;
- szkolenie podstawowe strażaków ratowników OSP;
- szkolenia specjalistyczne, np. z ratownictwa technicznego, medycznego lub z pracy na wysokości;
- kurs kwalifikowanej pierwszej pomocy.
Środowisko pracy
Strażak ochotnik wyjeżdża do zdarzeń z remizy w dowolnej porze dnia i nocy, często po alarmie wywołanym w trakcie innej pracy lub snu. Działa w dymie, zniszczonych budynkach, przy wodzie i na drogach, a między akcjami konserwuje samochody, pompy i węże oraz uczestniczy w ćwiczeniach i zabezpieczaniu imprez. Zdarzenia mają różny charakter, od pożarów budynków i lasów po usuwanie skutków nawałnic. Na stanowisku wykorzystuje się:
- samochody gaśnicze i ratownicze;
- motopompy, pompy szlamowe i armatki wodne;
- aparaty ochrony układu oddechowego;
- sprzęt hydrauliczny do ratownictwa technicznego;
- piły spalinowe i narzędzia burzące;
- drabiny, linki i sprzęt do prac wysokościowych;
- zestawy pierwszej pomocy i defibrylator AED;
- węże, prądownice i sprzęt oświetleniowy.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- oparzenia i działanie wysokiej temperatury w strefie pożaru;
- upadek z wysokości z dachów, drabin i konstrukcji;
- zawalenie się elementów budynku i uderzenie spadającymi przedmiotami;
- porażenie prądem przy działaniach w pobliżu instalacji elektrycznych;
- hałas pił, pomp i sygnałów alarmowych;
- wypadek podczas przejazdu pojazdem pożarniczym do zdarzenia;
- urazy mechaniczne przy pracy narzędziami hydraulicznymi i pilarkami;
- zimno, woda i śliskie podłoże podczas akcji.
Czynniki chemiczne:
- dym i produkty spalania zawierające tlenek węgla i inne gazy toksyczne,
- substancje niebezpieczne uwalniane w wypadkach i pożarach.
Czynniki biologiczne:
- kontakt z krwią i materiałem biologicznym poszkodowanych oraz zwłokami zwierząt.
Czynniki psychofizyczne:
- stres i obciążenie psychiczne wynikające z tragicznych zdarzeń;
- nagły wysiłek fizyczny i przeciążenie układu krążenia przy noszeniu sprzętu;
- przerwany sen i praca w porze nocnej po wezwaniu alarmowym.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku strażaka ochotnika.
Środki ochrony indywidualnej
- ubranie specjalne i hełm strażacki – oparzenia, zawalenie elementów budynku;
- aparat powietrzny z maską – dym i substancje niebezpieczne;
- rękawice i buty strażackie z podeszwą antypoślizgową – urazy mechaniczne, zimno i śliskie podłoże;
- uprząż i linki ratownicze – upadek z wysokości;
- ochronniki słuchu i okulary podczas pracy pilarką – hałas;
- rękawice jednorazowe i maseczka – kontakt z krwią;
- odzież dielektryczna i obuwie izolujące – porażenie prądem.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- sprawne wozy bojowe po przeglądach, z sygnalizacją – wypadek podczas przejazdu;
- osłony i zabezpieczenia przed uruchomieniem sprzętu – urazy przy pracy narzędziami;
- oświetlenie miejsca akcji i podpory stabilizujące konstrukcje – zawalenie, upadek;
- środki do dezynfekcji sprzętu i odkażanie – kontakt z krwią;
- wentylatory oddymiające i detektory gazów – dym, substancje niebezpieczne;
- sprzęt do suszenia i ogrzewania odzieży w remizie – zimno;
- sprzęt gaśniczy i prądownice – oparzenia przy gaszeniu.
Środki organizacyjne
- ocena zagrożeń przed działaniem i wyznaczenie strefy bezpiecznej – zawalenie, porażenie, substancje niebezpieczne;
- asekuracja przy pracach na wysokości w zespole – upadek;
- przerwy i rotacja w strefie zagrożenia, nawadnianie – zimno, oparzenia, wysiłek;
- szkolenia i ćwiczenia przejazdów oraz ograniczenie prędkości – wypadek podczas przejazdu;
- wsparcie psychologiczne i rozmowa po akcji – stres;
- odpoczynek po akcji nocnej i dostosowanie obowiązków – przerwany sen;
- szczepienia i procedura po ekspozycji na materiał biologiczny – krew;
- szkolenia z obsługi pił i narzędzi hydraulicznych – urazy mechaniczne;
- wyłączenie zasilania przez dostawcę energii przed działaniami – porażenie;
- praca w dymie parami, z zachowaniem łączności – dym;
- wyposażenie w ochronniki i ograniczenie czasu pracy z głośnym sprzętem – hałas.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla strażaka ochotnika.
- czynniki fizyczne – wysoka temperatura, hałas, zimno, wibracje, promieniowanie cieplne;
- czynniki chemiczne – dym i produkty spalania, tlenek węgla, substancje niebezpieczne;
- czynniki biologiczne – krew i materiał biologiczny poszkodowanych;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca na wysokości, praca w aparacie ochrony układu oddechowego, obciążenie psychiczne i fizyczne, praca przy urządzeniach elektrycznych, prowadzenie pojazdu uprzywilejowanego.
Podobne stanowiska
- ratownik medyczny,
- ratownik wodny,
- ratownik techniczny,
- ratownik drogowy,
- komendant powiatowy / miejski państwowej straży pożarnej.
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).