Operator maszyny TBM – kod 811303 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025), zawód ten ujęto pod nazwą „Operator tarczy drążącej TBM (tunnel boring machine)”. Operator maszyny TBM steruje tarczą drążącą przy budowie tuneli drogowych, kolejowych, metra i kolektorów. Prowadzi drążenie z kabiny operatora, kontroluje ciśnienie w komorze urobkowej, moment obrotowy tarczy, kierunek i nacisk siłowników, współpracuje z obsługą erektora układającego segmenty obudowy tubingowej oraz z załogą transportu urobku i iniekcji.
Operator maszyny TBM – wymagania w stosunku do pracownika
- wykształcenie średnie techniczne lub wyższe, preferowane o profilu budownictwa, górnictwa lub mechaniki,
- doświadczenie w pracach tunelowych i przeszkolenie producenta w obsłudze danego typu TBM (EPB lub hydrotarcza),
- znajomość systemów nawigacji tarczy, hydrauliki i automatyki maszyny,
- znajomość języka angielskiego technicznego – dokumentacja i zespoły międzynarodowe,
- przy interwencjach w komorze ciśnieniowej – przeszkolenie i dopuszczenie lekarskie do pracy w warunkach podwyższonego ciśnienia,
- umiejętność podejmowania decyzji w sytuacjach awaryjnych,
- odporność na stres i umiejętność pracy w zespole zmianowym.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- operator tarczy drążącej,
- operator tarczy TBM,
- pilot TBM,
- operator maszyny do drążenia tuneli,
- operator tarczy zmechanizowanej.
Badania
- wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie medycyny pracy,
- badania do pracy w warunkach podwyższonego ciśnienia – przy wejściach do komory hiperbarycznej,
- badanie audiometryczne – hałas drążenia i wentylatorów,
- zdjęcie RTG klatki piersiowej i spirometria – pył zawierający krzemionkę krystaliczną,
- badania psychologiczne – zgodnie z wymaganiami wykonawcy dla operatorów maszyn.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i stanowiskowy w tunelu,
- szkolenie okresowe bhp – nie rzadziej niż co 3 lata, a przy wykonywaniu prac szczególnie niebezpiecznych – nie rzadziej niż co rok,
- szkolenie producenta w obsłudze TBM i systemu nawigacji,
- szkolenie z ewakuacji z tunelu, w tym korzystania z komory ratunkowej i aparatów ucieczkowych,
- szkolenie z prac w warunkach podwyższonego ciśnienia – dla uczestników interwencji w komorze,
- szkolenie z pierwszej pomocy.
Środowisko pracy
Operator pracuje w kabinie sterowniczej na zapleczu tarczy, kilkadziesiąt metrów pod powierzchnią ziemi lub pod dnem rzeki. Tunel jest przewietrzany mechanicznie i oświetlony sztucznie, wzdłuż ciągu zaplecza pracują przenośniki, pompy, erektor segmentów i kolejka tunelowa. Przy zatrzymaniach konieczne są przeglądy i wymiana narzędzi skrawających na tarczy, czasem w komorze roboczej pod nadciśnieniem. Praca trwa w systemie ciągłym, 24 godziny na dobę. Na stanowisku wykorzystuje się:
- tarcza drążąca TBM typu EPB lub z cieczą bentonitową;
- erektor segmentów i podajnik tubingów;
- przenośnik ślimakowy i taśmowy urobku;
- pompy iniekcyjne zaczynu cementowego i bentonitu;
- system nawigacji laserowej i wizualizacji parametrów drążenia;
- komora śluzowa (hiperbaryczna) i komora ratunkowa;
- kolejka tunelowa do transportu segmentów i urobku.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- wypływ gruntu i wody do tunelu, utrata stateczności przodka,
- pożar w tunelu i zadymienie,
- pochwycenie przez przenośnik ślimakowy i taśmowy,
- przygniecenie przez erektor i segmenty tubingowe,
- potrącenie przez kolejkę tunelową,
- hałas drążenia, pomp i wentylatorów,
- choroba dekompresyjna i barotrauma przy pracy w nadciśnieniu,
- porażenie prądem urządzeń wysokiego napięcia zasilających TBM,
- mikroklimat gorący i wilgotny w zapleczu tarczy.
Czynniki chemiczne:
- pył zawierający krzemionkę krystaliczną,
- środki kondycjonujące grunt – piany powierzchniowo czynne i polimery,
- zaczyn cementowy i bentonit (alkaliczne, drażniące),
- gazy z gruntu – metan, siarkowodór, dwutlenek węgla,
- oleje i smary hydrauliczne.
Czynniki psychofizyczne:
- wysoka odpowiedzialność za bezpieczeństwo załogi i budowli na powierzchni,
- stała koncentracja uwagi przy monitorowaniu parametrów,
- praca zmianowa i w porze nocnej,
- praca w zamkniętej przestrzeni tunelu z ograniczoną ewakuacją,
- długotrwała praca siedząca przy monitorach ekranowych.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku operatora maszyny TBM.
Środki ochrony indywidualnej
- kask ochronny z latarką – uderzenie, przygniecenie, niedostateczne oświetlenie;
- kamizelka lub odzież o wysokiej widzialności – potrącenie przez kolejkę;
- ochronniki słuchu – hałas drążenia i wentylatorów;
- aparat ucieczkowy (samoratownik) – pożar, zadymienie, gazy z gruntu;
- półmaska FFP3 – pył krzemionki krystalicznej;
- rękawice i okulary ochronne – zaczyn cementowy, bentonit, piany kondycjonujące, oleje;
- obuwie ochronne S3 wodoodporne – wypływ wody, przygniecenie stóp;
- odzież przewiewna, wilgocioodporna – mikroklimat gorący i wilgotny.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- kontrola ciśnienia podparcia przodka i system alarmowy TBM – wypływ gruntu, utrata stateczności;
- stały monitoring gazów (metan, siarkowodór, CO2) z alarmem – gazy z gruntu;
- komora ratunkowa z zapasem tlenu, systemy gaśnicze na tarczy – pożar, zadymienie;
- osłony przenośników i wyłączniki awaryjne – pochwycenie;
- strefy blokady erektora i kurtyny bezpieczeństwa – przygniecenie przez erektor i segmenty;
- sygnalizacja i oświetlenie toru kolejki tunelowej – potrącenie;
- wentylacja i chłodzenie tunelu, kabina operatora klimatyzowana i wyciszona – hałas, mikroklimat gorący, pył;
- nadzorowana procedura sprężania i dekompresji w śluzie – choroba dekompresyjna, barotrauma;
- ochrona przeciwporażeniowa i blokady rozdzielnic wysokiego napięcia – porażenie prądem.
Środki organizacyjne
- ćwiczenia ewakuacyjne i plan ratowniczy tunelu – pożar, ograniczona ewakuacja;
- dopuszczenie do pracy w nadciśnieniu tylko po badaniach i pod nadzorem lekarza – barotrauma, choroba dekompresyjna;
- procedury dozowania środków kondycjonujących i karty charakterystyki – piany, polimery, zaczyn cementowy;
- zezwolenia na prace i blokada energii przed przeglądami tarczy – pochwycenie, porażenie prądem, oleje;
- zmiany z odpoczynkiem i ograniczeniem nadgodzin – praca nocna, koncentracja uwagi;
- przerwy od pracy przy monitorach i wsparcie inżyniera zmiany – praca siedząca, odpowiedzialność;
- pomiary pyłu i hałasu oraz ograniczenie czasu ekspozycji – pył krzemionki, hałas.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla operatora maszyny TBM.
- czynniki fizyczne – hałas, mikroklimat gorący, praca w warunkach podwyższonego ciśnienia (jeżeli dotyczy);
- czynniki chemiczne – pył zawierający krzemionkę krystaliczną, cement (zaczyn cementowy), środki powierzchniowo czynne, metan, siarkowodór, dwutlenek węgla, oleje mineralne;
- czynniki biologiczne – brak;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca pod ziemią w tunelu, praca w przestrzeni zamkniętej z ograniczoną ewakuacją, obsługa maszyn w ruchu, praca w porze nocnej, praca przy monitorze ekranowym powyżej 4 godzin dziennie, praca wymagająca stałej koncentracji uwagi.
Podobne stanowiska
- operator maszyny przewiertowej,
- operator wiertarki,
- operator pompy do betonu,
- majster budowlany,
- monter rurociągów.
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).