Kapitan żeglugi śródlądowej – kod 315206 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025). Kapitan żeglugi śródlądowej dowodzi statkiem na rzekach, kanałach, jeziorach i zalewach – barką motorową, pchaczem z zestawem barek, holownikiem albo statkiem pasażerskim. Prowadzi statek przez śluzy, pod mostami i przy zmiennych stanach wody, kieruje pracą załogi przy cumowaniu i załadunku oraz odpowiada za bezpieczeństwo pasażerów, ładunku i środowiska.
Kapitan żeglugi śródlądowej – wymagania w stosunku do pracownika
- świadectwo kwalifikacji kapitana statku żeglugi śródlądowej (dawniej patent kapitana) wydane przez dyrektora urzędu żeglugi śródlądowej,
- dodatkowe uprawnienia specjalne, gdy wymaga ich rodzaj żeglugi – np. do prowadzenia statku z użyciem radaru, statków pasażerskich lub przewożących LNG,
- praktyka pływania na stanowiskach załogi pokładowej udokumentowana w książeczce żeglarskiej (Service Record Book),
- znajomość przepisów żeglugowych na śródlądowych drogach wodnych oraz locji odcinka, na którym statek pływa,
- umiejętność obsługi radiotelefonu VHF w służbie śródlądowej i systemu Inland AIS,
- umiejętność kierowania załogą i podejmowania decyzji w warunkach zmiennego stanu wody i ograniczonej widzialności,
- ważne orzeczenie lekarskie o zdolności do wykonywania pracy na statku żeglugi śródlądowej.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- kapitan barki,
- kapitan pchacza,
- kapitan statku rzecznego,
- kapitan statku pasażerskiego żeglugi śródlądowej,
- kierownik statku żeglugi śródlądowej.
Badania
- orzeczenie lekarskie o zdolności do pracy na statku żeglugi śródlądowej, wydawane przez uprawnionego lekarza i odnawiane w terminach wymaganych przepisami, z oceną wzroku, rozróżniania barw i słuchu,
- wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie z zakresu medycyny pracy,
- ocena sprawności narządu ruchu i równowagi ze względu na przechodzenie po burtach, trapach i pokrywach ładowni,
- badania do pracy na wysokości – gdy zakres obowiązków obejmuje pracę na wysokości powyżej 3 m, np. przy przeglądach nadbudówki.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i stanowiskowy na danym statku,
- szkolenie okresowe bhp – nie rzadziej niż co 5 lat, jak dla osób kierujących pracownikami,
- szkolenie z ochrony przeciwpożarowej na statku i obsługi sprzętu gaśniczego,
- szkolenie z udzielania pierwszej pomocy i ratowania osób z wody,
- szkolenia uzupełniające do uprawnień specjalnych – radar, statki pasażerskie, przewóz towarów niebezpiecznych (ADN),
- ćwiczenia alarmowe na statku – pożar, człowiek za burtą, przeciek, ewakuacja pasażerów.
Środowisko pracy
Kapitan pracuje w sterówce, na pokładzie i przy nabrzeżach, często w systemie kilkudniowych lub kilkunastodniowych rejsów z zamieszkaniem na statku. Żegluga odbywa się w zmiennych warunkach – przy niskiej lub wysokiej wodzie, mgle, silnym wietrze, oblodzeniu i nocą, w pobliżu innych jednostek, przy śluzach, jazach i mostach o ograniczonym prześwicie. Na statkach pasażerskich dochodzi kontakt z dużą liczbą pasażerów, a na barkach i pchaczach praca przy linach, pokrywach ładowni i sprzęgach zestawu pchanego. Siłownia statku jest źródłem hałasu i drgań odczuwalnych w sterówce i kabinach. Na stanowisku wykorzystuje się:
- sterówka z radarem rzecznym, echosondą, Inland ECDIS, Inland AIS i wskaźnikiem prędkości kątowej;
- radiotelefon VHF i telefon do łączności ze śluzami i innymi statkami;
- urządzenia cumownicze, kotwiczne i sprzęgi zestawów pchanych;
- pokrywy ładowni, trapy i drabiny;
- środki ratunkowe – koła i kamizelki ratunkowe, łódź robocza, sprzęt gaśniczy;
- dokumentacja statku, dziennik pokładowy i świadectwo zdolności żeglugowej.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- wpadnięcie do wody z pokładu, trapu lub przy przechodzeniu na nabrzeże,
- upadek na mokrym lub oblodzonym pokładzie, potknięcie o liny i pachoły,
- uderzenie lub przygniecenie przy cumowaniu, w śluzie i przy łączeniu barek zestawu pchanego,
- zerwanie i odbicie liny cumowniczej lub holowniczej,
- kolizja z innym statkiem, mostem lub budowlą hydrotechniczną oraz wejście na mieliznę,
- hałas i drgania ogólne z siłowni statku,
- mikroklimat zimny i gorący oraz praca w deszczu i przy silnym wietrze,
- pożar na statku, w tym w siłowni i w ładunku.
Czynniki chemiczne:
- spaliny silników Diesla zawierające tlenek węgla, tlenki azotu i cząstki stałe,
- olej napędowy i oleje smarowe podczas bunkrowania i kontroli siłowni,
- pyły ładunków sypkich – węgla, kruszyw, zbóż, nawozów – przy załadunku i rozładunku barek.
Czynniki biologiczne:
- bakterie i wirusy obecne w wodach rzecznych, w tym bakterie z rodzaju Leptospira,
- ukąszenia owadów, w tym kleszczy, przy postojach i pracach przy brzegu.
Czynniki psychofizyczne:
- odpowiedzialność za bezpieczeństwo załogi, pasażerów i ładunku,
- stres przy przechodzeniu przez śluzy, mosty i trudne odcinki toru wodnego, zwłaszcza nocą i przy mgle,
- praca w porze nocnej i nieregularny czas pracy, przemienne okresy rejsu i odpoczynku,
- długotrwała koncentracja uwagi i obserwacja toru wodnego,
- rozłąka z rodziną w czasie wielodniowych rejsów.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku kapitana żeglugi śródlądowej.
Środki ochrony indywidualnej
- kamizelka ratunkowa z automatycznym otwieraniem przy pracy na pokładzie i na trapie – wpadnięcie do wody;
- obuwie ochronne na podeszwie przeciwpoślizgowej – upadek na mokrym lub oblodzonym pokładzie, potknięcie o liny;
- rękawice robocze i kask ochronny przy cumowaniu i łączeniu barek – uderzenie lub przygniecenie, zerwanie liny;
- odzież ochronna przed zimnem i deszczem, odzież lekka z nakryciem głowy latem – mikroklimat zimny i gorący;
- ochronniki słuchu przy pracy w siłowni – hałas;
- półmaska filtrująca przy rozładunku ładunków pylących – pyły ładunków sypkich;
- rękawice ochronne odporne na oleje – olej napędowy i oleje smarowe.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- radar, Inland ECDIS i AIS z alarmami oraz reflektory poszukiwawcze – kolizja z innym statkiem, mostem lub budowlą, wejście na mieliznę;
- relingi, poręcze, siatki asekuracyjne trapów i powierzchnie antypoślizgowe – wpadnięcie do wody, upadek na pokładzie;
- liny cumownicze w dobrym stanie technicznym, odbojnice i bezpieczne strefy przy pachołach – zerwanie liny, uderzenie lub przygniecenie;
- instalacja wykrywania pożaru i gaśnice w siłowni i pomieszczeniach – pożar na statku;
- izolacja akustyczna i elastyczne mocowanie silników – hałas i drgania ogólne;
- wentylacja siłowni i szczelny układ wydechowy – spaliny silników Diesla;
- koła ratunkowe z rzutką i łódź robocza w gotowości – wpadnięcie do wody.
Środki organizacyjne
- plan rejsu z uwzględnieniem stanów wody, komunikatów nawigacyjnych i prognozy pogody – kolizja, wejście na mieliznę, stres przy trudnych odcinkach;
- ustalony podział zadań załogi przy cumowaniu i śluzowaniu, łączność radiowa – uderzenie lub przygniecenie, zerwanie liny;
- przestrzeganie norm czasu pracy i odpoczynku załogi, zmiana sternika na długich odcinkach – praca nocna, długotrwała koncentracja;
- ćwiczenia alarmowe i instrukcja postępowania przy wypadnięciu człowieka za burtę – wpadnięcie do wody, pożar na statku;
- procedura bunkrowania i zapobiegania rozlewom – olej napędowy i oleje smarowe;
- higiena rąk po kontakcie z wodą rzeczną, kontrola skóry po pracy przy brzegu – bakterie w wodach rzecznych, ukąszenia kleszczy;
- planowanie rejsów z regularnym powrotem do portu macierzystego – rozłąka z rodziną, odpowiedzialność za załogę i pasażerów.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla kapitana żeglugi śródlądowej.
- czynniki fizyczne – hałas, drgania mechaniczne o działaniu ogólnym, mikroklimat zimny i gorący;
- czynniki chemiczne – spaliny silników Diesla (tlenek węgla, tlenki azotu), olej napędowy, pyły ładunków sypkich;
- czynniki biologiczne – bakterie z rodzaju Leptospira w wodach powierzchniowych, kleszcze;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca na statku żeglugi śródlądowej, ryzyko utonięcia, praca w porze nocnej, praca wymagająca stałej koncentracji uwagi, kierowanie zespołem.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).