Kaskader – kod 343905 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025), zawód ten ujęto pod nazwą „Kaskader filmowy”. Kaskader zastępuje aktorów w scenach niebezpiecznych lub sam wykonuje efektowne akcje na planie filmowym, telewizyjnym, w teatrze i na pokazach – upadki z wysokości, walki choreograficzne, wypadki samochodowe i motocyklowe, sceny z ogniem i w wodzie. Wraz z koordynatorem kaskaderów planuje akcję, przygotowuje zabezpieczenia, trenuje sekwencję ruchów i powtarza ujęcie tyle razy, ile wymaga reżyser.
Kaskader – wymagania w stosunku do pracownika
- bardzo wysoka sprawność fizyczna i przygotowanie w kilku dyscyplinach – akrobatyce, sztukach walki, wspinaczce, pływaniu lub jeździe konnej,
- umiejętność kontrolowanego upadku, walki scenicznej i pracy z asekuracją linową,
- prawo jazdy odpowiedniej kategorii i ukończone szkolenia z techniki jazdy – przy scenach z pojazdami,
- znajomość zasad bezpieczeństwa przy scenach z ogniem, pirotechniką i w wodzie,
- udział w treningach i próbach pod nadzorem koordynatora kaskaderów,
- odporność psychiczna, opanowanie i ścisłe trzymanie się planu akcji,
- umiejętność udzielania pierwszej pomocy.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- kaskader filmowy,
- dubler kaskaderski,
- kaskaderka,
- kaskader samochodowy,
- koordynator scen kaskaderskich.
Badania
- wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie z zakresu medycyny pracy,
- badania do pracy na wysokości powyżej 3 m,
- badania lekarskie i psychologiczne kierowcy – gdy kaskader wykonuje sceny z pojazdami w ruchu drogowym lub na zamkniętym torze na zlecenie pracodawcy, w zakresie wymaganym przepisami,
- ocena narządu ruchu, równowagi, wzroku i słuchu oraz układu krążenia.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i instruktaż stanowiskowy,
- szkolenie okresowe bhp – nie rzadziej niż co 5 lat,
- instruktaż przed każdą sceną kaskaderską z omówieniem planu akcji, sygnałów i procedury przerwania,
- kurs pierwszej pomocy, w tym przy oparzeniach i urazach kręgosłupa,
- treningi doskonalące techniki jazdy, upadków i walki scenicznej,
- szkolenie z ochrony przeciwpożarowej i postępowania przy scenach z ogniem.
Środowisko pracy
Kaskader pracuje na planach filmowych w studiach i plenerach – na ulicach, w budynkach przeznaczonych do rozbiórki, na torach samochodowych, na akwenach i w terenie górskim. Dzień zdjęciowy trwa często 12 godzin i dłużej, a sceny powtarza się wielokrotnie, także nocą i przy niekorzystnej pogodzie. Akcje przygotowuje się z koordynatorem, pirotechnikiem, ekipą techniczną i ratownikami, ale nawet dobrze zaplanowana scena niesie ryzyko poważnego urazu. Na stanowisku wykorzystuje się:
- poduszki powietrzne do skoków, materace kaskaderskie i maty;
- wciągarki, liny, uprzęże i descendery do zjazdów i szarpnięć;
- samochody i motocykle przygotowane do scen kaskaderskich, z klatkami bezpieczeństwa;
- kombinezony niepalne, żele ognioochronne i gaśnice;
- ochraniacze ciała, kaski i atrapy broni;
- rampy, trampoliny i konstrukcje do skoków.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- upadek z wysokości i nieprawidłowe lądowanie na poduszkę lub materac,
- urazy narządu ruchu i kręgosłupa – złamania, zwichnięcia, urazy kręgosłupa szyjnego,
- uderzenie przez pojazd, zderzenie i dachowanie samochodu,
- oparzenia termiczne podczas scen z ogniem,
- fala uderzeniowa, odłamki i hałas impulsowy efektów pirotechnicznych,
- tonięcie i wychłodzenie organizmu w scenach wodnych,
- uderzenie atrapą broni lub elementem scenografii w scenach walki,
- zmienny mikroklimat i praca w nocy w plenerze.
Czynniki chemiczne:
- spaliny i dym ze spalania paliw oraz materiałów scenograficznych,
- paliwa używane do scen z ogniem – izopropanol, żele paliwowe,
- dym i mgła sceniczna wytwarzane z glikoli.
Czynniki psychofizyczne:
- bardzo wysoki poziom stresu i ryzyko utraty życia,
- presja czasu i oczekiwań reżysera przy kolejnych dublach,
- długi dzień zdjęciowy, praca w nocy i w weekendy,
- bardzo duży wysiłek fizyczny i kumulacja mikrourazów,
- nieregularne zatrudnienie i niepewność zleceń.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku kaskadera.
Środki ochrony indywidualnej
- kask ochronny i ochraniacze kręgosłupa, łokci i kolan – upadek z wysokości, urazy narządu ruchu, uderzenie atrapą broni;
- kombinezon niepalny, bielizna z włókien niepalnych i żel ognioochronny – oparzenia termiczne;
- uprząż i lina asekuracyjna przy zjazdach i szarpnięciach – upadek z wysokości;
- pas bezpieczeństwa wielopunktowy, kask i kołnierz HANS w pojeździe – zderzenie i dachowanie samochodu, urazy kręgosłupa szyjnego;
- ochronniki słuchu i okulary przy efektach pirotechnicznych – hałas impulsowy, odłamki;
- pianka lub suchy skafander i kamizelka asekuracyjna – tonięcie, wychłodzenie;
- aparat oddechowy lub ograniczenie czasu ekspozycji w dymie – spaliny, dym ze spalania.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- poduszki powietrzne i materace dobrane do wysokości skoku – upadek z wysokości, nieprawidłowe lądowanie;
- klatki bezpieczeństwa, fotele kubełkowe i wyłączniki zasilania w pojazdach – zderzenie i dachowanie samochodu;
- wydzielony i zamknięty teren akcji z barierami – uderzenie przez pojazd, fala uderzeniowa;
- ratownicy z gaśnicami, kocami gaśniczymi i wodą przy scenach z ogniem – oparzenia termiczne, paliwa używane do scen z ogniem;
- ratownicy wodni i łódź asekuracyjna – tonięcie;
- wentylacja i kontrola stężenia dymu na planie – dym i mgła sceniczna, spaliny;
- ogrzewane zaplecze i namioty do odpoczynku – zmienny mikroklimat, wychłodzenie.
Środki organizacyjne
- plan akcji kaskaderskiej zatwierdzony przez koordynatora z analizą ryzyka – upadek z wysokości, zderzenie pojazdu, oparzenia;
- próby w zwolnionym tempie przed ujęciem właściwym – uderzenie atrapą broni, urazy narządu ruchu;
- obecność ratownika medycznego i karetki na planie – urazy kręgosłupa, oparzenia, utrata życia;
- odległości bezpieczeństwa uzgodnione z pirotechnikiem – fala uderzeniowa, odłamki, hałas impulsowy;
- limit liczby dubli i godzin pracy w ciągu dnia – presja czasu, długi dzień zdjęciowy, bardzo duży wysiłek;
- odpoczynek i opieka fizjoterapeuty między dniami zdjęciowymi – kumulacja mikrourazów;
- umowy ze zdefiniowanym zakresem akcji i ubezpieczeniem – nieregularne zatrudnienie, stres;
- zakaz pracy po alkoholu i środkach odurzających oraz po nocnej zmianie bez odpoczynku – praca w nocy, stres.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla kaskadera.
- czynniki fizyczne – wysiłek fizyczny dynamiczny o bardzo dużym obciążeniu, hałas impulsowy, mikroklimat zimny i gorący, promieniowanie cieplne;
- czynniki chemiczne – tlenek węgla i spaliny, produkty spalania materiałów scenograficznych, glikole z wytwornic dymu;
- czynniki biologiczne – brak;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca na wysokości powyżej 3 m, prowadzenie pojazdów w warunkach scen kaskaderskich, praca przy ogniu i efektach pirotechnicznych, praca w wodzie, praca w porze nocnej.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).