Operator maszyn i urządzeń odlewniczych – kod 812107 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025). Operator maszyn i urządzeń odlewniczych obsługuje maszyny do odlewania ciśnieniowego, kokilarki, automatyczne linie formierskie, rdzeniarki i urządzenia do wybijania oraz oczyszczania odlewów. Przygotowuje i nastawia maszynę, kontroluje temperaturę ciekłego metalu, smaruje formy, wyjmuje odlewy i dba o ich jakość w produkcji seryjnej części ze stopów aluminium, cynku, magnezu, żeliwa i staliwa.
Operator maszyn i urządzeń odlewniczych – wymagania w stosunku do pracownika
- wykształcenie zasadnicze zawodowe lub średnie w zawodach odlewniczych, hutniczych lub mechanicznych,
- znajomość technologii odlewania ciśnieniowego, kokilowego i w formach piaskowych,
- umiejętność nastawiania parametrów maszyny i wymiany form oraz rdzennic,
- znajomość zasad bezpiecznej pracy z ciekłym metalem,
- uprawnienia UDT do obsługi suwnic i wózków jezdniowych – przy pracach nimi wykonywanych,
- brak przeciwwskazań do pracy w hałasie, gorącym mikroklimacie i przy pyle.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- operator maszyny ciśnieniowej,
- operator odlewania ciśnieniowego aluminium,
- operator rdzeniarki,
- operator linii formierskiej,
- operator kokilarki.
Badania
- wstępne badania lekarskie przed rozpoczęciem pracy,
- okresowe badania lekarskie w terminach wyznaczonych przez lekarza medycyny pracy,
- kontrolne badania lekarskie po niezdolności do pracy z powodu choroby trwającej dłużej niż 30 dni,
- badanie audiometryczne słuchu,
- zdjęcie RTG klatki piersiowej i spirometria przy narażeniu na pył zawierający krzemionkę,
- badania psychotechniczne operatorów wózków i suwnic – jeżeli są obsługiwane.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i instruktaż stanowiskowy,
- szkolenie okresowe bhp dla pracowników na stanowiskach robotniczych – nie rzadziej niż co 3 lata,
- instruktaż postępowania z ciekłym metalem i zasad unikania kontaktu metalu z wilgocią,
- instruktaż obsługi maszyn odlewniczych z robotami i systemami bezpieczeństwa,
- instruktaż postępowania z żywicami, utwardzaczami i aminami przy wykonywaniu rdzeni,
- szkolenie z udzielania pierwszej pomocy przy oparzeniach.
Środowisko pracy
Operator pracuje w hali odlewni, przy maszynach ciśnieniowych zasilanych z pieców podgrzewających, przy kokilarkach grawitacyjnych lub na automatycznej linii formierskiej z mieszarką masy, rdzeniarkami i kratą wybijakową. Ciekły stop aluminium ma ok. 680–720°C, żeliwo ok. 1400°C. Przy maszynach panuje wysoka temperatura, hałas i zadymienie od środków rozdzielających, a przy formowaniu i wybijaniu – pył masy formierskiej z krzemionką. Rdzenie wykonuje się często w technologii cold box z utwardzaniem aminami. Praca zwykle przebiega w systemie trzyzmianowym. Na stanowisku wykorzystuje się:
- maszyny do odlewania ciśnieniowego zimnokomorowe i gorącokomorowe;
- kokilarki grawitacyjne i niskociśnieniowe;
- automatyczne linie formierskie z mieszarkami masy;
- rdzeniarki cold box, hot box i do mas z żywicą furanową;
- piece podgrzewające i łyżki do ciekłego metalu;
- kraty wybijakowe, śrutownice i prasy do okrawania odlewów;
- środki rozdzielające do form i preparaty do pokryć ochronnych.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- oparzenia ciekłym metalem, w tym wyrzut metalu z formy lub maszyny,
- wybuch pary przy kontakcie ciekłego metalu z wilgotnymi narzędziami lub wsadem,
- zgniecenie w strefie zamykania formy maszyny ciśnieniowej lub kokilarki,
- oparzenia o gorące odlewy i formy,
- hałas od maszyn, sprężonego powietrza, kraty wybijakowej i śrutownic,
- mikroklimat gorący i promieniowanie podczerwone,
- pył zawierający krzemionkę krystaliczną z mas formierskich,
- drgania przy wybijaniu i ręcznym oczyszczaniu odlewów,
- przygniecenie przy transporcie form i odlewów suwnicą lub wózkiem.
Czynniki chemiczne:
- aminy (trietyloamina, dimetyloetyloamina) przy utwardzaniu rdzeni cold box,
- żywice furanowe i fenolowe, alkohol furfurylowy, formaldehyd i fenol,
- dymy i aerozole środków rozdzielających oraz produkty rozkładu spoiw,
- dymy tlenków metali, w tym tlenku cynku i magnezu,
- tlenek węgla przy zalewaniu form piaskowych.
Czynniki psychofizyczne:
- praca zmianowa w systemie trzyzmianowym,
- tempo pracy narzucone cyklem maszyny,
- długotrwała praca w pozycji stojącej,
- monotonia czynności w produkcji seryjnej.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku operatora maszyn i urządzeń odlewniczych.
Środki ochrony indywidualnej
- odzież aluminizowana lub trudnopalna, getry i rękawice odporne na ciekły metal – ciekły metal, gorące odlewy, wilgoć w metalu;
- przyłbica z filtrem podczerwieni – ciekły metal, mikroklimat gorący;
- ochronniki słuchu – hałas;
- półmaska FFP3 lub z filtrem łączonym przy formowaniu i rdzeniach – pył krzemionki, aminy, żywice;
- obuwie odlewnicze z szybkim zapięciem – ciekły metal, transport;
- rękawice antywibracyjne przy ręcznym oczyszczaniu – drgania.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- osłony blokujące, kurtyny świetlne i roboty do wyjmowania odlewów – zgniecenie, gorące odlewy;
- osłony przeciwrozbryzgowe przy wlewie i dzieleniu formy – ciekły metal;
- podgrzewanie narzędzi i wsadu przed kontaktem z metalem – wilgoć w metalu;
- odciągi nad maszynami i rdzeniarkami, płuczki gazów aminowych – dymy środków, aminy, żywice, dymy metali, tlenek węgla;
- hermetyzacja i odpylanie kraty wybijakowej i mieszarek – pył krzemionki, hałas;
- nawiew schłodzonego powietrza na stanowiska – mikroklimat gorący;
- mechaniczne oczyszczanie odlewów zamiast narzędzi ręcznych – drgania;
- wydzielone drogi transportowe i strefy pracy suwnic – transport.
Środki organizacyjne
- suszenie i kontrola wilgotności wsadu i narzędzi przed użyciem – wilgoć w metalu;
- procedura wymiany form przy zablokowanych napędach – zgniecenie;
- pomiary stężeń krzemionki, amin i formaldehydu oraz hałasu – pył krzemionki, aminy, żywice, hałas;
- rotacja stanowisk i przerwy w chłodniejszym pomieszczeniu – mikroklimat gorący, monotonia, pozycja stojąca, tempo;
- grafik zmian z odpoczynkiem dobowym – praca zmianowa;
- instrukcje postępowania przy wycieku ciekłego metalu – ciekły metal.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla operatora maszyn i urządzeń odlewniczych.
- czynniki fizyczne – hałas, mikroklimat gorący, promieniowanie podczerwone, pył zawierający krzemionkę krystaliczną, drgania mechaniczne o działaniu miejscowym;
- czynniki chemiczne – aminy (trietyloamina, dimetyloetyloamina), żywice furanowe i fenolowe, formaldehyd, fenol, tlenek węgla, dymy tlenków metali;
- czynniki biologiczne – brak;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca przy ciekłym metalu, obsługa maszyn z ryzykiem zgniecenia, obsługa urządzeń transportu bliskiego, praca zmianowa w porze nocnej.
Podobne stanowiska
- odlewnik,
- formierz odlewniczy,
- modelarz odlewniczy,
- operator ciągłego odlewania stali,
- operator urządzeń przygotowania wsadu.
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).