Terapeuta środowiskowy – kod 325201 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025). Terapeuta środowiskowy wspiera osoby z zaburzeniami psychicznymi i ich rodziny w miejscu zamieszkania, w ramach zespołów leczenia środowiskowego, centrów zdrowia psychicznego i środowiskowych domów samopomocy. Odwiedza pacjentów w domach, monitoruje ich stan i przyjmowanie leków, prowadzi rozmowy wspierające, trening umiejętności społecznych i psychoedukację, pomaga w sprawach urzędowych oraz współpracuje z lekarzem psychiatrą, psychologiem i pracownikiem socjalnym.
Terapeuta środowiskowy – wymagania w stosunku do pracownika
- wykształcenie wyższe lub policealne w zakresie zgodnym z wymaganiami placówki, najczęściej psychologia, pedagogika, pielęgniarstwo, terapia zajęciowa lub praca socjalna,
- ukończone szkolenie z terapii środowiskowej lub psychoterapii albo doświadczenie w pracy z osobami z zaburzeniami psychicznymi – zgodnie z wymaganiami podmiotu,
- znajomość zasad ustawy o ochronie zdrowia psychicznego i ochrony danych pacjenta,
- umiejętność rozpoznawania objawów zaostrzenia choroby i ryzyka samobójczego,
- prawo jazdy kategorii B – przy dojazdach do pacjentów samochodem,
- odporność psychiczna, empatia i gotowość do pracy w superwizji.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- terapeuta zespołu leczenia środowiskowego,
- terapeuta środowiskowy w centrum zdrowia psychicznego,
- terapeuta w środowiskowym domu samopomocy,
- specjalista terapii środowiskowej,
- członek zespołu leczenia środowiskowego.
Badania
- wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie z zakresu medycyny pracy,
- badania w związku z kierowaniem pojazdem w celach służbowych – według wskazań lekarza medycyny pracy,
- szczepienie przeciw WZW typu B, grypie i tężcowi – zalecane przy pracy w środowisku domowym pacjentów.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i instruktaż stanowiskowy,
- szkolenie okresowe bhp – nie rzadziej niż co 5 lat,
- szkolenie z deeskalacji i postępowania wobec pacjenta pobudzonego lub agresywnego,
- szkolenie z oceny ryzyka samobójczego i interwencji kryzysowej,
- regularna superwizja pracy terapeutycznej,
- szkolenie z pierwszej pomocy, w tym przy zatruciu lekami.
Środowisko pracy
Terapeuta środowiskowy dzieli czas między siedzibę zespołu lub ośrodka a wizyty w domach pacjentów, często w budynkach wielorodzinnych bez windy, w starych kamienicach i na terenach wiejskich. Dojeżdża samochodem lub komunikacją, w każdych warunkach pogodowych. W mieszkaniach pacjentów bywają złe warunki sanitarne, zwierzęta, pasożyty, palenie tytoniu, a czasem alkohol i substancje psychoaktywne. Rozmowy z pacjentami w kryzysie psychicznym wymagają czujności, a sytuacje zaostrzenia psychozy mogą skończyć się agresją. W siedzibie terapeuta prowadzi zajęcia grupowe i dokumentację przy komputerze. Na stanowisku wykorzystuje się:
- samochód służbowy lub prywatny wykorzystywany do celów służbowych;
- telefon komórkowy z lokalizacją i możliwością szybkiego wezwania pomocy;
- laptop z oprogramowaniem do dokumentacji medycznej;
- materiały do treningu umiejętności i zajęć grupowych;
- apteczka i środki do dezynfekcji rąk.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- wypadek drogowy przy dojazdach do pacjentów,
- poślizgnięcie i upadek na schodach, klatkach schodowych i nieodśnieżonych drogach,
- pogryzienie przez zwierzęta w domu pacjenta,
- praca na zewnątrz w niskiej temperaturze i opadach przy przemieszczaniu się,
- obciążenie narządu wzroku przy pracy przy monitorze,
- zakłucie igłą lub skaleczenie przy porządkowaniu otoczenia pacjenta.
Czynniki chemiczne:
- dym tytoniowy w mieszkaniach pacjentów,
- środki dezynfekcyjne do rąk i powierzchni.
Czynniki biologiczne:
- wirusy i bakterie przenoszone drogą kropelkową, w tym grypa i prątki gruźlicy,
- świerzbowiec, wszy i pluskwy w mieszkaniach o złych warunkach sanitarnych,
- wirusy przenoszone przez krew – przy kontakcie z porzuconymi igłami lub krwią pacjenta.
Czynniki psychofizyczne:
- agresja słowna i fizyczna pacjenta w stanie zaostrzenia choroby,
- kontakt z ryzykiem samobójczym i sytuacjami kryzysowymi,
- praca w pojedynkę w domu pacjenta,
- obciążenie emocjonalne i ryzyko wypalenia zawodowego,
- odpowiedzialność za decyzje o interwencji i hospitalizacji,
- presja czasu przy dużej liczbie wizyt.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku terapeuty środowiskowego.
Środki ochrony indywidualnej
- obuwie z antypoślizgową podeszwą i odzież przystosowana do warunków atmosferycznych – poślizgnięcie, niska temperatura, opady;
- rękawice jednorazowe nitrylowe – wirusy przenoszone przez krew, świerzbowiec, środki dezynfekcyjne;
- maseczka chirurgiczna lub FFP2 przy objawach infekcji u pacjenta – wirusy i bakterie, prątki gruźlicy;
- ochraniacze na obuwie i fartuch jednorazowy w mieszkaniach z pasożytami – wszy, pluskwy, świerzbowiec.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- telefon z aplikacją lokalizacji i przyciskiem alarmowym – agresja pacjenta, praca w pojedynkę;
- sprawny technicznie samochód z wyposażeniem zimowym – wypadek drogowy;
- pomieszczenia do rozmów z dwoma wyjściami i przyciskiem przywołania pomocy w siedzibie – agresja pacjenta;
- stanowisko komputerowe zgodne z wymaganiami ergonomii – obciążenie narządu wzroku;
- pojemnik na odpady ostre i zestaw do dezynfekcji w torbie terapeuty – zakłucie igłą, wirusy przenoszone przez krew.
Środki organizacyjne
- ocena ryzyka przed wizytą i wizyty w parach u pacjentów z historią przemocy – agresja słowna i fizyczna, praca w pojedynkę;
- raportowanie rozpoczęcia i zakończenia wizyty do koordynatora – praca w pojedynkę;
- procedury interwencji kryzysowej i współpraca z zespołem ratownictwa medycznego – ryzyko samobójcze, odpowiedzialność za decyzje;
- regularna superwizja i wsparcie psychologiczne zespołu – obciążenie emocjonalne, wypalenie zawodowe;
- planowanie liczby wizyt i tras z rezerwą czasu – presja czasu, wypadek drogowy;
- prośba o zamknięcie zwierząt przed wizytą – pogryzienie przez zwierzęta;
- wizyty w okresie infekcji ograniczone lub telefoniczne, zalecane szczepienia – wirusy i bakterie, prątki gruźlicy;
- prośba o niepalenie podczas wizyty i wietrzenie pomieszczenia – dym tytoniowy;
- przerwy w pracy przy monitorze – obciążenie narządu wzroku;
- zasady postępowania po kontakcie z pasożytami – świerzbowiec, wszy, pluskwy.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla terapeuty środowiskowego.
- czynniki fizyczne – praca przy monitorze ekranowym (dokumentacja), praca na zewnątrz w zmiennych warunkach atmosferycznych;
- czynniki chemiczne – dym tytoniowy, środki dezynfekcyjne;
- czynniki biologiczne – wirusy i bakterie przenoszone drogą kropelkową, prątki gruźlicy, świerzbowiec i pasożyty zewnętrzne, wirusy przenoszone przez krew;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – kontakt z pacjentem z zaburzeniami psychicznymi i ryzyko agresji, praca w pojedynkę, kierowanie pojazdem w celach służbowych, obciążenie psychiczne.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).