Toksykolog – kod 229908 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025). Toksykolog bada szkodliwe działanie substancji chemicznych, leków, narkotyków, trucizn i zanieczyszczeń na organizm człowieka i środowisko. Wykonuje i interpretuje analizy krwi, moczu i materiału sekcyjnego w laboratoriach toksykologii klinicznej i sądowej, ocenia ryzyko związane z chemikaliami, opracowuje opinie dla sądów, służb sanitarnych i przemysłu oraz konsultuje przypadki zatruć.
Toksykolog – wymagania w stosunku do pracownika
- wykształcenie wyższe – farmacja, chemia, biologia, analityka medyczna lub kierunek lekarski ze specjalizacją z toksykologii,
- znajomość metod chromatograficznych i spektrometrii mas,
- znajomość zasad dobrej praktyki laboratoryjnej i łańcucha dowodowego próbek,
- znajomość przepisów REACH, CLP i zasad oceny ryzyka chemicznego,
- umiejętność bezpiecznej pracy z czynnikami biologicznymi i substancjami bardzo toksycznymi,
- umiejętność sporządzania opinii i ekspertyz.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- toksykolog kliniczny,
- toksykolog sądowy,
- specjalista toksykologii,
- analityk toksykologiczny,
- ekspert ds. toksykologii.
Badania
- wstępne badania lekarskie przed rozpoczęciem pracy,
- okresowe badania lekarskie w terminach wyznaczonych przez lekarza medycyny pracy,
- kontrolne badania lekarskie po niezdolności do pracy z powodu choroby trwającej dłużej niż 30 dni,
- badania w zakresie narażenia na czynniki biologiczne, z oceną statusu uodpornienia przeciw WZW typu B,
- szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B zgodnie z zaleceniem lekarza medycyny pracy,
- ocena narażenia na substancje rakotwórcze lub mutagenne, jeśli występują w laboratorium.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i instruktaż stanowiskowy,
- szkolenie okresowe bhp – nie rzadziej niż co 5 lat,
- szkolenie z pracy z czynnikami biologicznymi i postępowania po ekspozycji zawodowej,
- szkolenie z bezpiecznej pracy z substancjami bardzo toksycznymi, rakotwórczymi i mutagennymi,
- szkolenie z obsługi butli i instalacji gazów technicznych,
- szkolenie z postępowania z odpadami medycznymi i chemicznymi,
- szkolenie z udzielania pierwszej pomocy, w tym przy zatruciach.
Środowisko pracy
Toksykolog pracuje w laboratoriach zakładów toksykologii klinicznej, ośrodków ostrych zatruć, instytutów ekspertyz sądowych, stacji sanitarno-epidemiologicznych i firm badawczych. Przygotowuje próbki biologiczne do analizy, prowadzi ekstrakcje rozpuszczalnikami, obsługuje chromatografy cieczowe i gazowe sprzężone ze spektrometrami mas oraz pracuje z wzorcami substancji bardzo toksycznych i narkotyków. Część pracy odbywa się w biurze przy komputerze – opracowanie wyników, opinie i konsultacje telefoniczne. W ośrodkach klinicznych dyżury konsultacyjne obejmują także noce i dni wolne. Na stanowisku wykorzystuje się:
- chromatografy LC-MS/MS i GC-MS, spektrofotometry i analizatory immunochemiczne;
- komory laminarne i dygestoria;
- wirówki, łaźnie ultradźwiękowe i koncentratory próbek pod azotem;
- butle z gazami technicznymi – hel, azot, wodór;
- wzorce substancji toksycznych, narkotyków i leków;
- probówki, igły i pipety automatyczne;
- komputer z oprogramowaniem laboratoryjnym i bazami danych toksykologicznych.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- skaleczenia szkłem laboratoryjnym i zakłucia igłami,
- rozszczelnienie butli i instalacji gazów sprężonych,
- pożar i wybuch par rozpuszczalników oraz wodoru,
- porażenie prądem przy aparaturze laboratoryjnej,
- odmrożenia przy pracy z ciekłym azotem i zamrażarkami niskotemperaturowymi,
- hałas pomp próżniowych i aparatury laboratoryjnej,
- poślizgnięcie na mokrej lub zanieczyszczonej podłodze.
Czynniki chemiczne:
- rozpuszczalniki organiczne – metanol, acetonitryl, chloroform, heksan,
- wzorce substancji bardzo toksycznych – cyjanki, pestycydy fosforoorganiczne, metale ciężkie,
- narkotyki, substancje psychoaktywne i leki o silnym działaniu, np. fentanyl,
- stężone kwasy i zasady stosowane do hydrolizy i mineralizacji próbek,
- środki dezynfekcyjne zawierające aldehydy i związki chloru.
Czynniki biologiczne:
- wirusy przenoszone przez krew – HBV, HCV, HIV – w próbkach krwi i materiale sekcyjnym,
- bakterie chorobotwórcze w moczu, treści żołądkowej i tkankach, w tym prątki gruźlicy.
Czynniki psychofizyczne:
- odpowiedzialność za wyniki stanowiące podstawę leczenia lub rozstrzygnięć sądowych,
- praca przy monitorze ekranowym przy opracowaniu wyników,
- presja czasu przy diagnostyce ostrych zatruć,
- dyżury konsultacyjne, w tym w porze nocnej,
- obciążenie psychiczne przy kontakcie z materiałem sekcyjnym i dokumentacją zgonów,
- wymuszona pozycja przy pracy w komorze laminarnej i pipetowaniu.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku toksykologa.
Środki ochrony indywidualnej
- rękawice nitrylowe jednorazowe, fartuch laboratoryjny i okulary ochronne – rozpuszczalniki organiczne, kwasy i zasady, wirusy krwiopochodne, bakterie w materiale biologicznym, środki dezynfekcyjne;
- podwójne rękawice i maska FFP3 przy pracy z proszkami silnie toksycznymi – substancje bardzo toksyczne, narkotyki i leki;
- rękawice kriogeniczne i osłona twarzy – ciekły azot i niska temperatura;
- obuwie laboratoryjne z antypoślizgową podeszwą – upadek na tym samym poziomie;
- ochronniki słuchu przy pracy w pobliżu pomp próżniowych – hałas aparatury;
- rękawice odporne na przecięcie przy pracy ze szkłem – skaleczenia szkłem i igłami.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- dygestoria i komory laminarne klasy II z kontrolą przepływu – rozpuszczalniki organiczne, substancje bardzo toksyczne, bakterie w materiale biologicznym, narkotyki i leki;
- szafy wentylowane na odczynniki palne i trucizny, zamykane na klucz – pożar i wybuch, substancje bardzo toksyczne, narkotyki i leki;
- stacje butlowe na zewnątrz, czujniki wodoru i niedoboru tlenu – sprężone gazy, pożar i wybuch, ciekły azot i niska temperatura;
- pojemniki na odpady ostre i igły z zabezpieczeniem – skaleczenia szkłem i igłami, wirusy krwiopochodne;
- natrysk bezpieczeństwa i oczomyjka – kwasy i zasady, środki dezynfekcyjne;
- przeglądy i pomiary ochrony przeciwporażeniowej aparatury – porażenie prądem;
- wyciszenie pomp próżniowych w osobnych szafkach – hałas aparatury;
- regulowane krzesła laboratoryjne i ergonomiczne stanowiska komputerowe – wymuszona pozycja, praca przy monitorze.
Środki organizacyjne
- procedura postępowania po ekspozycji na krew i szczepienia przeciw WZW B – wirusy krwiopochodne, bakterie w materiale biologicznym;
- ewidencja i rozchód substancji bardzo toksycznych oraz narkotyków – substancje bardzo toksyczne, narkotyki i leki;
- instrukcje stanowiskowe i karty charakterystyki dla każdej metody – rozpuszczalniki organiczne, kwasy i zasady, pożar i wybuch;
- utrzymywanie porządku i natychmiastowe usuwanie rozlewów – upadek na tym samym poziomie;
- system kontroli jakości i weryfikacji wyników przez drugą osobę – odpowiedzialność za opinię, presja czasu;
- grafik dyżurów z zapewnieniem odpoczynku – dyżury i praca nocna;
- superwizja i wsparcie psychologiczne – kontakt z materiałem sekcyjnym;
- przerwy w pracy przy monitorze i w komorze laminarnej – praca przy monitorze, wymuszona pozycja.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla toksykologa.
- czynniki fizyczne – praca z ciekłym azotem, hałas aparatury laboratoryjnej;
- czynniki chemiczne – metanol, acetonitryl, chloroform, heksan, cyjanki, pestycydy fosforoorganiczne, metale ciężkie, kwasy i zasady, aldehydy;
- czynniki biologiczne – wirusy HBV, HCV i HIV, bakterie chorobotwórcze w materiale biologicznym, prątki gruźlicy;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca z gazami sprężonymi, praca przy monitorze ekranowym powyżej 4 godzin dziennie, dyżury w porze nocnej, obciążenie psychiczne.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).