Pielęgniarka rodzinna – kod 222218 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025), zawód ten ujęto pod nazwą „Pielęgniarka – specjalista pielęgniarstwa rodzinnego”. Pielęgniarka rodzinna sprawuje opiekę nad podopiecznymi przychodni podstawowej opieki zdrowotnej w gabinecie i w domach pacjentów. Wykonuje iniekcje, pobiera krew, zmienia opatrunki odleżyn i owrzodzeń, prowadzi wizyty patronażowe, opiekuje się osobami przewlekle chorymi i leżącymi, prowadzi edukację zdrowotną oraz realizuje szczepienia ochronne i programy profilaktyczne.
Pielęgniarka rodzinna – wymagania w stosunku do pracownika
- prawo wykonywania zawodu pielęgniarki wydane przez okręgową radę pielęgniarek i położnych,
- tytuł specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa rodzinnego lub ukończony kurs kwalifikacyjny z pielęgniarstwa rodzinnego albo środowiskowego,
- ukończony kurs specjalistyczny ze szczepień ochronnych – przy wykonywaniu szczepień,
- prawo jazdy kategorii B – przy wizytach domowych na terenach wiejskich,
- umiejętność oceny środowiska domowego i stanu pacjenta,
- ustawiczne kształcenie zawodowe zgodnie z ustawą o zawodach pielęgniarki i położnej,
- samodzielność, empatia i umiejętność współpracy z rodzinami pacjentów.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- pielęgniarka POZ,
- pielęgniarka środowiskowo-rodzinna,
- pielęgniarka środowiskowo-rodzinna,
- pielęgniarka podstawowej opieki zdrowotnej,
- pielęgniarka środowiskowa POZ.
Badania
- wstępne, okresowe i kontrolne badania lekarskie z zakresu medycyny pracy,
- oznaczenie poziomu przeciwciał anty-HBs i szczepienie przeciwko WZW typu B – zgodnie z programem szczepień ochronnych dla osób narażonych na zakażenie,
- badania dla osób kierujących pojazdem w ramach obowiązków służbowych – przy wizytach domowych samochodem,
- ocena narządu wzroku w związku z pracą przy monitorze ekranowym – przy prowadzeniu elektronicznej dokumentacji medycznej.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i instruktaż stanowiskowy,
- szkolenie okresowe bhp – nie rzadziej niż co 5 lat,
- szkolenie z postępowania po ekspozycji zawodowej na krew i materiał potencjalnie zakaźny,
- szkolenie z resuscytacji krążeniowo-oddechowej i postępowania we wstrząsie anafilaktycznym po szczepieniu,
- szkolenie z bezpiecznej pracy w środowisku domowym pacjenta i postępowania przy agresji,
- szkolenie z ochrony przeciwpożarowej.
Środowisko pracy
Pielęgniarka rodzinna pracuje w gabinecie zabiegowym przychodni oraz w terenie – w mieszkaniach i domach pacjentów, często w starych budynkach bez windy, na wsiach z utrudnionym dojazdem. Warunki w domach bywają trudne: ciasne pomieszczenia, niskie łóżka, brak bieżącej wody, zwierzęta domowe, palenie tytoniu, a czasem zaniedbanie i agresja domowników. Pielęgniarka przenosi torbę z materiałami i sprzętem, sama prowadzi samochód i porusza się pieszo w każdą pogodę. Dokumentację uzupełnia elektronicznie w przychodni. Na stanowisku wykorzystuje się:
- torba pielęgniarska z zestawem do iniekcji, pobrań i opatrunków;
- igły, strzykawki, systemy próżniowe do pobierania krwi i pojemniki na odpady ostre;
- ciśnieniomierz, glukometr, pulsoksymetr i termometr;
- szczepionki, lodówka i torba termoizolacyjna do ich transportu;
- zestaw przeciwwstrząsowy;
- środki do dezynfekcji rąk, skóry i sprzętu;
- samochód służbowy lub prywatny oraz komputer z systemem dokumentacji medycznej.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- zakłucie igłą lub skaleczenie przy iniekcjach i pobieraniu krwi,
- przemieszczanie i podnoszenie pacjentów leżących w łóżkach bez regulacji wysokości,
- wymuszona pozycja pochylona przy opatrywaniu odleżyn w warunkach domowych,
- poślizgnięcie i upadek na schodach, oblodzonych chodnikach i nieoświetlonych podwórzach,
- wypadek drogowy podczas dojazdów do pacjentów,
- zmienne warunki atmosferyczne przy wizytach domowych,
- pogryzienie przez psa na posesji pacjenta,
- praca przy monitorze ekranowym.
Czynniki chemiczne:
- środki dezynfekcyjne na bazie alkoholi, aldehydów i czwartorzędowych soli amoniowych – działanie drażniące i uczulające,
- dym tytoniowy w mieszkaniach pacjentów,
- tlenek węgla w mieszkaniach z niesprawnymi piecykami i piecami węglowymi.
Czynniki biologiczne:
- wirusy przenoszone przez krew – HBV, HCV, HIV,
- bakterie z zakażonych odleżyn i owrzodzeń, w tym szczepy wielooporne,
- czynniki zakaźne przenoszone drogą kropelkową – grypa, COVID-19, gruźlica,
- pasożyty zewnętrzne – świerzb i wszy w zaniedbanych środowiskach.
Czynniki psychofizyczne:
- agresja słowna i fizyczna pacjentów lub domowników,
- samotna praca w środowisku domowym pacjenta,
- obciążenie emocjonalne przy opiece nad osobami umierającymi i w trudnej sytuacji społecznej,
- stres związany z samodzielnym podejmowaniem decyzji bez obecności lekarza,
- presja czasu przy dużej liczbie wizyt i dokumentacji,
- ryzyko wypalenia zawodowego.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku pielęgniarki rodzinnej.
Środki ochrony indywidualnej
- rękawice medyczne nitrylowe bezpudrowe – wirusy przenoszone przez krew, bakterie z odleżyn, środki dezynfekcyjne, świerzb i wszy;
- maska FFP2 lub maseczka chirurgiczna przy pacjentach z infekcją – czynniki zakaźne przenoszone drogą kropelkową;
- fartuch jednorazowy przy opatrywaniu zakażonych ran – bakterie wielooporne;
- obuwie z podeszwą antypoślizgową i odzież dostosowana do pogody – poślizgnięcie i upadek, zmienne warunki atmosferyczne;
- szczepienie przeciwko WZW typu B i grypie – wirus HBV, grypa;
- okulary ochronne przy ryzyku rozprysku – wirusy przenoszone przez krew.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- sprzęt z zabezpieczeniem przed zakłuciem i przenośne pojemniki na odpady ostre – zakłucie igłą;
- sprzęt pomocniczy do przemieszczania pacjentów (maty ślizgowe, pasy, łóżka rehabilitacyjne wypożyczane rodzinom) – przemieszczanie pacjentów, wymuszona pozycja;
- samochód z aktualnym przeglądem, oponami sezonowymi i apteczką – wypadek drogowy;
- telefon z funkcją przywołania pomocy lub lokalizacji – samotna praca, agresja;
- przenośny czujnik tlenku węgla przy wizytach w mieszkaniach z piecami – tlenek węgla;
- torba termoizolacyjna z wkładem chłodzącym do transportu szczepionek i ergonomiczna torba na kółkach – przenoszenie sprzętu;
- ergonomiczne stanowisko komputerowe w przychodni – praca przy monitorze.
Środki organizacyjne
- procedura postępowania po ekspozycji zawodowej i dostęp do profilaktyki poekspozycyjnej – wirusy przenoszone przez krew, zakłucie igłą;
- informowanie przychodni o planie wizyt i godzinie zakończenia – samotna praca, wypadek drogowy;
- wizyty w dwie osoby lub z asystą policji u pacjentów agresywnych, prośba o zamknięcie psa przed wizytą – agresja, pogryzienie przez psa;
- wietrzenie pomieszczeń i prośba o niepalenie w czasie wizyty – dym tytoniowy, czynniki zakaźne;
- instruowanie rodzin w zakresie przemieszczania pacjenta i pomoc drugiej osoby – przemieszczanie pacjentów, wymuszona pozycja;
- procedury izolacji i postępowania przy świerzbie, wszawicy i zakażeniach wieloopornych – pasożyty, bakterie;
- planowanie liczby wizyt z uwzględnieniem dojazdów i czasu na dokumentację – presja czasu, praca przy monitorze;
- superwizja, konsultacje z lekarzem POZ i wsparcie psychologiczne – obciążenie emocjonalne, stres, wypalenie zawodowe.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla pielęgniarki rodzinnej.
- czynniki fizyczne – dźwiganie i przemieszczanie pacjentów, wymuszona pozycja ciała, mikroklimat zmienny – praca w terenie, praca przy monitorze ekranowym;
- czynniki chemiczne – środki dezynfekcyjne, w tym aldehydy i alkohole, dym tytoniowy;
- czynniki biologiczne – wirus zapalenia wątroby typu B (HBV), wirus zapalenia wątroby typu C (HCV), wirus HIV, prątki gruźlicy, bakterie z zakażonych ran;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – kierowanie pojazdem w celach służbowych, praca w pojedynkę w domach pacjentów, ekspozycja na ostre narzędzia, agresja, obciążenie psychiczne.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).