Farmaceuta – specjalista zdrowia środowiskowego – kod 228212 w klasyfikacji zawodów i specjalności (KZiS 2025). Farmaceuta specjalista zdrowia środowiskowego ocenia wpływ czynników środowiskowych i pozostałości substancji chemicznych, w tym leków, na zdrowie ludzi. Pobiera i bada próbki wody, ścieków, gleby i powietrza, oznacza w nich pozostałości farmaceutyków i metali, opiniuje ryzyko dla ludności, uczestniczy w dochodzeniach po skażeniach oraz przygotowuje zalecenia dotyczące usuwania przeterminowanych leków i odpadów medycznych.
Farmaceuta – specjalista zdrowia środowiskowego – wymagania w stosunku do pracownika
- dyplom magistra farmacji, prawo wykonywania zawodu farmaceuty i tytuł specjalisty zdrowia środowiskowego,
- umiejętność poboru i przygotowania próbek wody, ścieków, gleby i powietrza do badań analitycznych,
- znajomość metod oznaczania pozostałości leków, pestycydów i metali ciężkich w materiale środowiskowym,
- umiejętność oceny ryzyka zdrowotnego narażenia środowiskowego i przygotowania opinii dla organów,
- znajomość zasad postępowania z odpadami farmaceutycznymi i medycznymi,
- umiejętność pracy w terenie oraz prowadzenia dokumentacji poboru prób.
Inne nazwy stanowiska
Opis zagrożeń i ryzyk zawodowych na tej stronie obejmuje również stanowiska nazywane w dokumentacji zakładowej i ogłoszeniach o pracę:
- farmaceuta do spraw oceny narażenia środowiskowego,
- specjalista do spraw pozostałości farmaceutyków w środowisku,
- magister farmacji w laboratorium badań środowiskowych,
- specjalista higieny środowiska z wykształceniem farmaceutycznym,
- farmaceuta do spraw odpadów farmaceutycznych.
Badania
- wstępne badania lekarskie przed rozpoczęciem pracy,
- okresowe badania lekarskie w terminach wyznaczonych przez lekarza medycyny pracy,
- kontrolne badania lekarskie po niezdolności do pracy z powodu choroby trwającej dłużej niż 30 dni,
- badania w związku z narażeniem na czynniki biologiczne grupy 2 i 3 przy pracy ze ściekami i odpadami,
- ocena zdolności do pracy w terenie, do kierowania samochodem służbowym oraz do pracy w środkach ochrony dróg oddechowych.
Szkolenia bhp i inne
- szkolenie wstępne bhp – instruktaż ogólny i instruktaż stanowiskowy,
- szkolenie okresowe bhp – nie rzadziej niż co 5 lat,
- instruktaż bezpiecznego poboru prób wody, ścieków i gleby oraz pracy przy zbiornikach i cieku wodnym,
- szkolenie z pracy w przestrzeniach zamkniętych – studzienkach, komorach i zbiornikach – tam, gdzie wymagają tego procedury zakładowe,
- instruktaż pracy z odczynnikami do mineralizacji i rozpuszczalnikami w laboratorium,
- szkolenie z postępowania z odpadami farmaceutycznymi, cytotoksycznymi i zakaźnymi.
Środowisko pracy
Praca dzieli się między laboratorium analityczne i teren. W laboratorium specjalista przygotowuje próbki w dygestoriach, mineralizuje je kwasami i oznacza na chromatografach oraz spektrometrach. Pobór prób odbywa się przy oczyszczalniach ścieków, ujęciach wody, składowiskach i w sąsiedztwie szpitali, często przy nierównym, śliskim i pochyłym terenie, nad otwartą wodą i przy otwartych komorach. Próby powietrza pobiera się aspiratorami ustawianymi przy drogach i zakładach, niekiedy na dachach i podestach. Wyjazdy zajmują całe dni, w deszczu, mrozie i upale, a próbki trzeba przewieźć w chłodniach i opracować tego samego dnia. Część zadań obejmuje dochodzenia po zdarzeniach skażenia, prowadzone pod presją czasu i w obecności służb. Na stanowisku wykorzystuje się:
- zestawy do poboru prób wody, ścieków i gleby – czerpaki, sondy, próbniki rdzeniowe, butle z chłodzeniem;
- aspiratory i pyłomierze do poboru prób powietrza oraz mierniki terenowe;
- chromatografy cieczowe ze spektrometrem mas i spektrometry absorpcji atomowej;
- dygestoria, mineralizatory mikrofalowe i wirówki laboratoryjne;
- odczynniki – kwas azotowy, kwas nadchlorowy, metanol, acetonitryl, wzorce leków i metali;
- samochód terenowy, kamizelka ostrzegawcza, sprzęt do pracy nad wodą i detektor gazów;
- komputer z programami statystycznymi, systemem laboratoryjnym i dokumentacją poboru prób.
Identyfikacja zagrożeń
Czynniki fizyczne:
- ryzyko wpadnięcia do wody i do otwartej komory przy pobieraniu prób na ujęciach, ciekach i oczyszczalniach,
- potknięcie, poślizgnięcie i upadek na skarpach, pomostach i oblodzonych nawierzchniach,
- praca na otwartej przestrzeni w upale, mrozie, deszczu i wiatrze przy poborze prób,
- kontakt ze ściekami, osadami i odciekami ze składowisk przy pobieraniu i przelewaniu prób,
- niedobór tlenu i obecność gazów w studzienkach, komorach i zbiornikach, przy których pobiera się próby,
- kierowanie samochodem terenowym po drogach gruntowych i w ruchu drogowym przy poborze prób przydrożnych,
- dźwiganie aspiratorów, pojemników z próbami i sprzętu terenowego,
- praca przy monitorze ekranowym przy opracowaniu wyników, modelowaniu narażenia i raportach,
- oparzenie chemiczne i wybuch naczynia przy mineralizacji prób kwasami w mineralizatorze.
Czynniki chemiczne:
- kwas azotowy, kwas nadchlorowy i nadtlenek wodoru stosowane do mineralizacji prób,
- metanol i acetonitryl używane w przygotowaniu prób i analizie chromatograficznej,
- substancje w pobieranych próbach – pozostałości leków, pestycydy, metale ciężkie, siarkowodór i amoniak nad otwartymi komorami,
- pozostałości leków cytotoksycznych i innych produktów leczniczych w badanych odpadach.
Czynniki biologiczne:
- bakterie jelitowe, pałeczki Salmonella, Leptospira i enterowirusy w ściekach, osadach i wodach powierzchniowych,
- laseczka tężca w glebie i osadach przy skaleczeniu w terenie,
- kleszcze przenoszące boreliozę i odkleszczowe zapalenie mózgu przy poborze prób w terenie zadrzewionym.
Czynniki psychofizyczne:
- presja czasu i oczekiwanie szybkich odpowiedzi przy dochodzeniach po zdarzeniach skażenia,
- odpowiedzialność za ocenę ryzyka zdrowotnego i zalecenia dotyczące zaopatrzenia ludności w wodę,
- napięcie w kontaktach z zakładami i samorządami, których wyniki badań dotyczą,
- praca w pojedynkę w odległym terenie, bez szybkiego dostępu do pomocy,
- wyjazdy o wczesnych godzinach, praca wieczorami i w dni wolne przy poborach seryjnych.
Środki ochronne
Poniżej przypisano środki ochronne do poszczególnych zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku farmaceuty – specjalisty zdrowia środowiskowego.
Środki ochrony indywidualnej
- rękawice nitrylowe lub gumowe, fartuch i okulary przy pobieraniu prób oraz pracy z odczynnikami – kontakt ze sciekami, kwasy mineralizacyjne, rozpuszczalniki, zanieczyszczenia w probach, odpady farmaceutyczne, drobnoustroje sciekow, tetanus;
- kamizelka ratunkowa i szelki bezpieczeństwa przy pracy nad wodą i otwartymi komorami – praca nad woda, przestrzen zamknieta;
- półmaska z filtrem i osłona twarzy przy mineralizacji prób i nad otwartymi komorami ścieków – oparzenie chemiczne, kwasy mineralizacyjne, zanieczyszczenia w probach;
- odzież ochronna przeciw czynnikom atmosferycznym, obuwie wysokie wodoodporne i kamizelka ostrzegawcza – warunki atmosferyczne, potkniecie w terenie, kierowanie pojazdem, kleszcze;
- odzież zakrywająca kończyny i preparat odstraszający kleszcze przy pracy w zadrzewieniu – kleszcze.
Środki ochrony zbiorowej i techniczne
- dygestoria i mineralizatory zamknięte z osłonami oraz stanowiska pracy z odciągiem – kwasy mineralizacyjne, rozpuszczalniki, oparzenie chemiczne, odpady farmaceutyczne;
- pomosty z poręczami, kraty nad komorami i wygrodzenia stanowisk poboru prób – praca nad woda, potkniecie w terenie, przestrzen zamknieta;
- detektor wielogazowy, wentylator do przewietrzania i zestaw ratowniczy przy pracy w przestrzeniach zamkniętych – przestrzen zamknieta, zanieczyszczenia w probach;
- próbniki automatyczne i sondy teleskopowe pozwalające pobierać próby bez schodzenia do komory – praca nad woda, kontakt ze sciekami, przestrzen zamknieta;
- samochód terenowy z aktualnymi przeglądami, oponami sezonowymi i łącznością – kierowanie pojazdem, praca w pojedynke w terenie;
- wózki i walizki transportowe oraz pojemniki o ograniczonej masie na próby – dzwiganie sprzetu;
- ergonomiczne stanowisko komputerowe z dwoma monitorami i system laboratoryjny z kontrolą danych – monitor, odpowiedzialnosc za ocene;
- umywalki i prysznic oraz środki do mycia i dezynfekcji w zaplecze po pracy w terenie – kontakt ze sciekami, drobnoustroje sciekow, warunki atmosferyczne.
Środki organizacyjne
- zakaz samodzielnej pracy nad wodą i w przestrzeniach zamkniętych oraz asekuracja drugiej osoby – praca nad woda, przestrzen zamknieta, praca w pojedynke w terenie;
- pozwolenie na pracę w przestrzeni zamkniętej z pomiarem atmosfery przed wejściem – przestrzen zamknieta;
- szczepienia zalecane przy pracy ze ściekami oraz przeciw tężcowi i odkleszczowemu zapaleniu mózgu – drobnoustroje sciekow, tetanus, kleszcze;
- planowanie wyjazdów z limitem kilometrów, przerwami i meldowaniem pozycji – kierowanie pojazdem, nieregularne godziny, praca w pojedynke w terenie;
- procedura mineralizacji prób z zakazem pracy bez osłon i poza dygestorium – oparzenie chemiczne, kwasy mineralizacyjne, rozpuszczalniki;
- zasady postępowania z odpadami farmaceutycznymi i cytotoksycznymi oraz ich oznakowanie – odpady farmaceutyczne;
- procedura dochodzenia po skażeniu z podziałem zadań, wsparciem zespołu i trybem uzgodnień – presja dochodzen, odpowiedzialnosc za ocene, konflikt interesow;
- zasady pracy w terenie w zależności od warunków atmosferycznych i przerwy na ogrzanie lub ochłodzenie – warunki atmosferyczne, dzwiganie sprzetu, potkniecie w terenie, monitor.
Czynniki szkodliwe i uciążliwe do skierowania na badania lekarskie
Poniższy wykaz ułatwia wypełnienie skierowania na badania profilaktyczne dla farmaceuty – specjalisty zdrowia środowiskowego.
- czynniki fizyczne – praca na otwartej przestrzeni w zmiennych warunkach atmosferycznych, ręczne przemieszczanie ciężarów, praca przy monitorze ekranowym powyżej 4 godzin dziennie, praca w środkach ochrony dróg oddechowych;
- czynniki chemiczne – kwas azotowy, kwas nadchlorowy, nadtlenek wodoru, metanol, acetonitryl, siarkowodór i amoniak, pozostałości leków cytotoksycznych, metale ciężkie, pestycydy;
- czynniki biologiczne – bakterie jelitowe, pałeczki Salmonella, Leptospira, enterowirusy, laseczka tężca, kleszcze jako wektor boreliozy – czynniki biologiczne grupy 2 i 3 zagrożenia;
- inne czynniki, w tym niebezpieczne – praca nad wodą i przy otwartych komorach, praca w przestrzeniach zamkniętych, kierowanie samochodem służbowym, praca w pojedynkę w terenie, nieregularne godziny pracy.
Podobne stanowiska
Podstawa prawna
Klasyfikacja zawodów i specjalności została wprowadzona rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 21 października 2025 r. (Dz.U. z 2025 r. poz. 1534).