Metoda według Polskiej Normy PN-N-18002:2011

Czym jest norma PN-N-18002:2011

Norma PN-N-18002:2011 zawiera ogólne wytyczne do przeprowadzania oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy. Opracował ją Komitet Techniczny nr 276 ds. Zarządzania Bezpieczeństwem i Higieną Pracy, a zatwierdził Prezes PKN 11 kwietnia 2011 r. Zastąpiła wcześniejsze wydanie PN-N-18002:2000. Norma opiera się na wytycznych Komisji Europejskiej „Guidance on risk assessment at work” (1996) oraz na wytycznych Międzynarodowej Organizacji Pracy ILO-OSH 2001.

Wytyczne mogą stosować wszystkie organizacje – niezależnie od branży i wielkości – a w szczególności te, które wdrażają system zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Norma podaje zasady planowania oceny, doboru osób oceniających, przebiegu oceny i działań, które z niej wynikają. Nie ustala natomiast szczegółowych kryteriów szacowania ryzyka dla poszczególnych czynników środowiska pracy – te wynikają z przepisów (np. wartości NDS i NDN).

Czy stosowanie PN-N-18002 jest obowiązkowe?

Nie. Obowiązek oceny ryzyka zawodowego wynika z art. 226 Kodeksu pracy oraz § 39a rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, ale przepisy nie wskazują, jaką metodą trzeba ją przeprowadzić. Stosowanie Polskich Norm jest dobrowolne. PN-N-18002 jest jednak najczęściej wybieraną metodą w Polsce, ponieważ jest prosta, zrozumiała dla pracowników i dobrze znana inspektorom Państwowej Inspekcji Pracy. Pracodawca może wybrać metodę, która najlepiej odpowiada jego organizacji – więcej o tym w artykule Jaką wybrać metodę oceny ryzyka zawodowego?

Podstawowe pojęcia według normy

• ryzyko zawodowe – prawdopodobieństwo wystąpienia niepożądanych zdarzeń związanych z pracą, powodujących straty, w szczególności niekorzystnych skutków zdrowotnych u pracowników;
• ocena ryzyka zawodowego – proces analizowania ryzyka zawodowego i wyznaczania jego dopuszczalności;
• zagrożenie – stan środowiska pracy, który może spowodować wypadek lub chorobę;
• narażenie – podleganie oddziaływaniu czynników niebezpiecznych, szkodliwych lub uciążliwych związanych z wykonywaniem pracy;
• środki ochrony – środki ochrony zbiorowej i indywidualnej oraz inne środki techniczne lub organizacyjne ograniczające ryzyko;
• zdarzenie potencjalnie wypadkowe – niebezpieczne zdarzenie związane z pracą, podczas którego nie doszło do urazu ani pogorszenia zdrowia;
• stanowisko pracy stacjonarne i niestacjonarne – stanowisko o stałej lub zmieniającej się lokalizacji miejsca wykonywania pracy.

Etapy oceny ryzyka zawodowego według PN-N-18002

Norma traktuje ocenę ryzyka jako proces ciągły, prowadzony „krok po kroku”. Trzy pierwsze etapy to analiza ryzyka, a razem z wyznaczeniem dopuszczalności tworzą ocenę ryzyka:

1. Zebranie informacji potrzebnych do oceny.
2. Identyfikacja zagrożeń.
3. Oszacowanie ryzyka zawodowego (prawdopodobieństwo × ciężkość następstw lub wyniki pomiarów).
4. Wyznaczenie dopuszczalności ryzyka.
5. Jeżeli potrzeba – opracowanie i realizacja planu działań korygujących lub zapobiegawczych, a następnie ponowna ocena; jeżeli nie – okresowe powtarzanie oceny.

1. Jakie informacje zebrać

Do oceny potrzebne są informacje m.in. o: lokalizacji stanowiska i wykonywanych zadaniach (także nieprodukcyjnych, jak konserwacja czy sprzątanie), osobach pracujących na stanowisku – ze szczególnym uwzględnieniem kobiet w ciąży, młodocianych, osób starszych i niepełnosprawnych – stosowanych maszynach, materiałach i technologii, wymaganiach przepisów i norm, zidentyfikowanych już zagrożeniach i ich skutkach, stosowanych środkach ochrony, wypadkach, zdarzeniach potencjalnie wypadkowych i chorobach zawodowych, środowisku psychospołecznym oraz pracy innych osób w tym samym miejscu (np. podwykonawców).

Źródłami są dokumentacja techniczno-ruchowa i instrukcje, wyniki pomiarów czynników szkodliwych, karty charakterystyki substancji chemicznych, dokumentacja wypadkowa i szkoleniowa, przepisy i normy, obserwacja pracy oraz – obowiązkowo – wywiady z pracownikami.

2. Identyfikacja zagrożeń

Norma zaleca stosowanie możliwie prostych metod – przede wszystkim list kontrolnych opartych na wykazach czynników szkodliwych i niebezpiecznych. Lista jest jednak tylko narzędziem pomocniczym i nie powinna ograniczać identyfikacji. Na tym etapie wskazuje się też zagrożenia wymagające pomiarów lub udziału ekspertów (np. brak aktualnych pomiarów, brak dokumentacji maszyn lub substancji niebezpiecznych) oraz braki organizacyjne do natychmiastowego usunięcia: szkolenia, instrukcje, przeglądy maszyn, czas pracy. Więcej: Co należy mieć na uwadze podczas identyfikacji zagrożeń?

3. Kto przeprowadza ocenę

O składzie zespołu decyduje pracodawca. Mogą w nim być: pracownik służby bhp lub osoba wykonująca jej zadania (w małej firmie także sam pracodawca), lekarz medycyny pracy, osoby kierujące pracownikami oraz pracownicy lub ich przedstawiciele. Norma zaleca, aby ocenę przeprowadzał zespół, a nie wyłącznie pracownik służby bhp, oraz aby z pracownikami konsultować przebieg i wyniki oceny.

Szacowanie ryzyka – parametry metody

Oszacowanie polega na ustaleniu dwóch wielkości dla każdego zidentyfikowanego zagrożenia: ciężkości następstw i prawdopodobieństwa ich wystąpienia. Norma podkreśla, że nie należy szacować łącznego ryzyka wszystkich zagrożeń na stanowisku – ocenia się każde zagrożenie osobno.

Ciężkość następstw

ciężkość	charakterystyka	przykłady
mała	urazy i choroby bez długotrwałych dolegliwości i bez absencji w pracy; czasowe pogorszenie zdrowia	drobne stłuczenia i skaleczenia, podrażnienie oczu, objawy lekkiego zatrucia, ból głowy
średnia	urazy i choroby powodujące niewielkie, ale długotrwałe lub nawracające dolegliwości oraz krótkie okresy absencji	zranienia, oparzenia II stopnia na małej powierzchni, alergie skórne, nieskomplikowane złamania, przeciążenia układu mięśniowo-szkieletowego (np. zapalenie ścięgna)
duża	urazy i choroby powodujące ciężkie i trwałe dolegliwości lub śmierć	oparzenia III stopnia lub II stopnia na dużej powierzchni, amputacje, złamania z trwałą dysfunkcją, nowotwory, toksyczne uszkodzenia narządów, zespół wibracyjny, zawodowe uszkodzenie słuchu, astma, zaćma

Prawdopodobieństwo

prawdopodobieństwo	charakterystyka
mało prawdopodobne	następstwa nie powinny wystąpić w całym okresie aktywności zawodowej pracownika
prawdopodobne	następstwa mogą wystąpić nie więcej niż kilkakrotnie w okresie aktywności zawodowej
wysoce prawdopodobne	następstwa mogą wystąpić wielokrotnie w okresie aktywności zawodowej

Oszacowanie ryzyka w skali trójstopniowej

Wynik odczytuje się z matrycy na przecięciu prawdopodobieństwa i ciężkości następstw. W nawiasie podano wartość liczbową stosowaną w kartach oceny.

Tabela 1. Oszacowanie ryzyka zawodowego w skali trójstopniowej (wg PN-N-18002:2011)

prawdopodobieństwo	ciężkość następstw
	mała	średnia	duża
mało prawdopodobne	małe (1)	małe (1)	średnie (2)
prawdopodobne	małe (1)	średnie (2)	duże (3)
wysoce prawdopodobne	średnie (2)	duże (3)	duże (3)

Oszacowanie ryzyka w skali pięciostopniowej

Skala pięciostopniowa lepiej różnicuje skrajne przypadki – wyróżnia ryzyko bardzo małe (nie wymaga działań) i bardzo duże (praca nie może być rozpoczęta ani kontynuowana).

Tabela 2. Oszacowanie ryzyka zawodowego w skali pięciostopniowej (wg PN-N-18002:2011)

prawdopodobieństwo	ciężkość następstw
	mała	średnia	duża
mało prawdopodobne	bardzo małe (1)	małe (2)	średnie (3)
prawdopodobne	małe (2)	średnie (3)	duże (4)
wysoce prawdopodobne	średnie (3)	duże (4)	bardzo duże (5)

Szacowanie ryzyka dla czynników mierzalnych (NDS, NDN)

Dla czynników szkodliwych, dla których ustalono najwyższe dopuszczalne stężenie (NDS) lub najwyższe dopuszczalne natężenie (NDN), norma zaleca szacowanie ryzyka na podstawie wyników pomiarów, a nie matrycy. Wynik pomiaru (P) porównuje się z wartością dopuszczalną (P_max):

Tabela 3. Szacowanie ryzyka na podstawie wielkości charakteryzującej narażenie

wynik pomiaru (P)	krotność wartości dopuszczalnej	ryzyko
P > Pmax	powyżej 1,0	duże
0,5 Pmax < P ≤ Pmax	od 0,5 do 1,0	średnie
P ≤ 0,5 Pmax	do 0,5	małe

• P_max to zwykle wartość NDS lub NDN z przepisów; gdy jej nie ustalono, można przyjąć wartość wyznaczoną z udziałem ekspertów i z uwzględnieniem opinii pracowników;
• jeżeli przepisy określają niższy próg niż 0,5 P_max (np. dla hałasu lub czynników rakotwórczych), stosuje się wartości z przepisów;
• zasada nie uwzględnia środków ochrony indywidualnej – po wyczerpaniu innych możliwości i przy właściwym doborze środków ochrony indywidualnej można obniżyć oszacowanie (np. z dużego na średnie).

Substancje chemiczne (załącznik A normy)

Przy narażeniu inhalacyjnym porównuje się trzy wskaźniki narażenia: P_s (stężenie średnie ważone dla zmiany) z NDS, P_ch (stężenia chwilowe) z NDSCh oraz P_p (stężenia pułapowe) z NDSP.

• ryzyko duże – gdy przekroczona jest którakolwiek wartość: P_s > NDS lub P_ch > NDSCh lub P_p > NDSP;
• ryzyko małe – gdy P_s ≤ 0,5 NDS i jednocześnie P_ch ≤ 0,5 NDSCh (lub P_p ≤ 0,5 NDSP);
• ryzyko średnie – w pozostałych przypadkach.

Przy jednoczesnym działaniu kilku substancji wskaźnik P_s oblicza się według zasady sumowania działania toksycznego (PN-Z-04008-7) i porównuje z liczbą 1 lub 0,5. Algorytm nie dotyczy substancji rakotwórczych. Dla młodocianych oraz kobiet w ciąży i karmiących, którym praca w narażeniu na daną substancję może być zabroniona, ryzyko jest duże niezależnie od wyniku pomiaru.

Hałas (załącznik B normy)

ryzyko	warunek
duże	LEX,8h (LEX,w) > 85 dB lub LAmax > 115 dB lub LCpeak > 135 dB
średnie	pozostałe przypadki
małe	LEX,8h (LEX,w) ≤ 80 dB i LAmax ≤ 109 dB i LCpeak ≤ 129 dB

Dla poziomu ekspozycji norma przyjmuje granicę 80 dB (a nie 82 dB, czyli połowę wartości dopuszczalnej), ponieważ 80 dB jest dolnym progiem działań prewencyjnych w przepisach. Algorytm dotyczy ryzyka utraty słuchu; ocena wpływu hałasu na wykonywanie zadań (np. praca umysłowa) wymaga innych kryteriów.

Dopuszczalność ryzyka i wymagane działania

Podstawowym kryterium dopuszczalności są wymagania przepisów. Gdy ich brak, organizacja może ustalić własne kryteria – z udziałem ekspertów bhp i z uwzględnieniem opinii pracowników – także ostrzejsze niż przepisy.

Tabela 4. Dopuszczalność ryzyka – skala trójstopniowa

oszacowane ryzyko	dopuszczalność	niezbędne działania
duże	niedopuszczalne	Przy pracy już wykonywanej – natychmiast podjąć działania zmniejszające ryzyko (np. zastosować środki ochronne). Planowanej pracy nie rozpoczynać, dopóki ryzyko nie zostanie zmniejszone do poziomu dopuszczalnego.
średnie	dopuszczalne	Zaleca się zaplanowanie i podjęcie działań zmniejszających ryzyko.
małe		Należy zapewnić, aby ryzyko pozostało co najwyżej na tym samym poziomie.

Tabela 5. Dopuszczalność ryzyka – skala pięciostopniowa

oszacowane ryzyko	dopuszczalność	niezbędne działania
bardzo duże	niedopuszczalne	Pracy nie wolno rozpoczynać ani kontynuować, dopóki ryzyko nie zostanie zmniejszone do poziomu dopuszczalnego.
duże		Przy pracy już wykonywanej – natychmiast podjąć działania zmniejszające ryzyko. Planowanej pracy nie rozpoczynać do czasu zmniejszenia ryzyka.
średnie	dopuszczalne	Zaleca się zaplanowanie i podjęcie działań zmniejszających ryzyko.
małe		Zaleca się rozważyć dalsze zmniejszenie ryzyka lub zapewnić, by pozostało co najwyżej na tym samym poziomie.
bardzo małe		Działania nie są konieczne.

Przykład: karta oceny ryzyka metodą PN-N-18002

Fragment oceny dla stanowiska lakiernik samochodowy w skali trójstopniowej. Dla czynników mierzalnych przyjęto przykładowe wyniki pomiarów.

zagrożenie i możliwe skutki	środki ochrony	oszacowanie	ryzyko
poślizgnięcie, potknięcie na posadzce – stłuczenia, skręcenia, złamania	utrzymanie porządku, obuwie antypoślizgowe	prawdopodobne / średnia	średnie (2)
pary rozpuszczalników (toluen) – zatrucie, uszkodzenie układu nerwowego	kabina z wentylacją, półmaska z pochłaniaczem	Ps = 0,62 NDS Pch = 0,30 NDSCh	średnie (2)
hałas (szlifowanie, kompresor) – uszkodzenie słuchu	ochronniki słuchu, ograniczenie czasu szlifowania	LEX,8h = 83 dB LCpeak = 121 dB	średnie (2)
utwardzacze izocyjanianowe – alergia skórna, astma	rękawice nitrylowe, kombinezon	mało prawdopodobne / duża	średnie (2)
przenoszenie zderzaków i drzwi – przeciążenie kręgosłupa	wózki i stojaki, praca w parach	prawdopodobne / mała	małe (1)

Wniosek: brak ryzyka niedopuszczalnego. Dla zagrożeń o ryzyku średnim zaleca się plan działań – np. stanowisko do szlifowania z odciągiem i obudową wyciszającą (cel: L_EX,8h ≤ 80 dB), wymiana pochłaniaczy według harmonogramu, okresowe pomiary stężeń. Po wdrożeniu działań ocenę należy powtórzyć.

Działania po ocenie ryzyka

Planując działania, norma zaleca stosować następującą kolejność:

1. Likwidowanie zagrożeń u źródła.
2. Zastępowanie niebezpiecznych procesów, urządzeń i substancji bezpieczniejszymi.
3. Stosowanie nowych rozwiązań technicznych.
4. Dostosowanie warunków i organizacji pracy do możliwości pracownika (ograniczanie pracy monotonnej i w narzuconym tempie).
5. Pierwszeństwo środków ochrony zbiorowej przed środkami ochrony indywidualnej.
6. Instruowanie pracowników w zakresie bhp.

Przed realizacją plan warto sprawdzić: czy działania wystarczająco zmniejszą ryzyko, czy nie spowodują nowych zagrożeń, czy są skuteczniejsze rozwiązania i co sądzą o nich pracownicy.

Dokumentowanie oceny ryzyka

Przepisy nie ustalają wzoru karty oceny ryzyka zawodowego. Według normy dokument powinien zawierać co najmniej:

• opis stanowiska: stosowane maszyny, narzędzia i materiały, wykonywane zadania, występujące czynniki niebezpieczne, szkodliwe i uciążliwe, środki ochrony zbiorowej i indywidualnej, osoby pracujące na stanowisku (z uwzględnieniem osób szczególnie wrażliwych);
• wyniki oceny dla każdego czynnika oraz niezbędne środki profilaktyczne;
• datę oceny i osoby, które ją przeprowadziły.

Pracownicy powinni zostać poinformowani o wynikach oceny i działaniach podjętych w jej wyniku (art. 226 Kodeksu pracy).

Kiedy aktualizować ocenę ryzyka

Norma zaleca okresowy przegląd oceny oraz monitorowanie skuteczności środków ochrony. Ponowna ocena jest konieczna zawsze po wypadku przy pracy lub wypadku zrównanym z wypadkiem przy pracy, a przegląd także:

• przy tworzeniu nowych stanowisk pracy;
• przy zmianach technologicznych lub organizacyjnych, w tym zmianie osób na stanowisku lub ich stanu zdrowia;
• po zmianie przepisów dotyczących stanowiska;
• gdy środki ochrony okazały się nieskuteczne lub niewłaściwe;
• po zdarzeniu potencjalnie wypadkowym lub stwierdzeniu choroby zawodowej.

Zalety i wady metody PN-N-18002

zalety	wady
prosta i zrozumiała dla pracowników; powszechnie znana i akceptowana przez PIP; łączy ocenę jakościową z wynikami pomiarów NDS/NDN; opisuje cały proces, a nie tylko szacowanie.	tylko trzy poziomy parametrów – mała rozdzielczość wyniku, nie uwzględnia wprost czasu ekspozycji ani liczby narażonych, wynik zależy od subiektywnej oceny zespołu, przy złożonych procesach przemysłowych potrzebne są metody uzupełniające.

PN-N-18002 a Risk Score

	PN-N-18002	Risk Score
parametry	prawdopodobieństwo, ciężkość następstw	skutki, ekspozycja, prawdopodobieństwo
wynik	3 lub 5 poziomów	iloczyn liczbowy (do 10 000), 5 kategorii
czynniki mierzalne	wprost – krotność NDS/NDN	brak osobnej procedury
zastosowanie	większość stanowisk, małe i średnie firmy	przemysł, prace z dużą zmiennością ekspozycji

Co zmieniło wydanie 2011 względem PN-N-18002:2000

Wydanie z 2011 r. rozszerzyło wytyczne tak, aby uwzględniały zmiany w przepisach prawa, dodało wskazówki do planowania oceny ryzyka oraz do oceny czynników organizacyjnych (szkolenia, instrukcje, przeglądy maszyn, czas pracy, współpraca z podwykonawcami). Wprowadziło też definicje stanowiska stacjonarnego i niestacjonarnego oraz zasady oceny dla grup jednakowych stanowisk. Matryce szacowania ryzyka pozostały bez zmian.

Najczęściej zadawane pytania

Czy PN-N-18002:2011 jest nadal aktualna?

Tak. Na dzień publikacji tej strony (październik 2026 r.) PN-N-18002:2011 jest normą aktualną w katalogu PKN. Wycofana została natomiast norma PN-N-18001 (wymagania dla systemu zarządzania bhp), którą zastąpiła PN-ISO 45001. ISO 45001 nie zawiera metody szacowania ryzyka, dlatego PN-N-18002 nadal jest powszechnie stosowana.

Skala trójstopniowa czy pięciostopniowa – którą wybrać?

Skala trójstopniowa wystarcza dla większości stanowisk, zwłaszcza biurowych, handlowych i usługowych. Pięciostopniowa przydaje się tam, gdzie trzeba ustalić kolejność działań przy wielu zagrożeniach albo odróżnić ryzyko wymagające natychmiastowego wstrzymania pracy.

Czy można uwzględnić środki ochrony indywidualnej?

Tak, ale dopiero po wyczerpaniu możliwości ograniczenia ryzyka innymi środkami i przy prawidłowym doborze środków ochrony indywidualnej. Wtedy ryzyko oszacowane z pomiarów można obniżyć, np. z dużego na średnie.

Czy dla kilku jednakowych stanowisk trzeba robić osobne oceny?

Nie. Norma dopuszcza ocenę jednego stanowiska z grupy, na której wykonuje się te same zadania w tych samych warunkach, pod warunkiem sprawdzenia, że na pozostałych nie występują dodatkowe zagrożenia (np. hałas z sąsiednich stanowisk).

Kto powinien przeprowadzić ocenę ryzyka?

Decyduje pracodawca. Norma zaleca zespół złożony z pracownika służby bhp, osób kierujących pracownikami i pracowników lub ich przedstawicieli, w razie potrzeby z udziałem lekarza medycyny pracy.

Gdzie kupić normę PN-N-18002:2011?

Normę można kupić w wersji PDF lub papierowej w sklepie Polskiego Komitetu Normalizacyjnego (wpisz w wyszukiwarkę „PN-N-18002”). Jest też dostępna w czytelniach norm PKN.

Opisane inne metody oceny ryzyka zawodowego

• graf ryzyka,
• JSA (Job Safety Analysis),
• PHA (Preliminary Hazard Analysis),
• pięć kroków (five steps),
• Risk Score,
• HIRA (Hazard Identification and Risk Assessment).

Źródło: PN-N-18002:2011 Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy – Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego, PKN, Warszawa 2011. Aktualizacja: październik 2026.