HIRA (z ang. Hazard Identification and Risk Assessment) to uporządkowana procedura identyfikacji zagrożeń i oceny ryzyka zawodowego, która rozpowszechniła się razem z systemami zarządzania bezpieczeństwem pracy – najpierw OHSAS 18001 (gdzie występowała pod nazwą HIRADC, Hazard Identification, Risk Assessment and Determining Controls), a obecnie ISO 45001 (punkt 6.1.2). W odróżnieniu od Risk Score czy PHA metoda HIRA nie narzuca jednego wzoru na ryzyko. Jest to raczej ramowy sposób pracy: podział stanowiska na czynności, identyfikacja zagrożeń dla każdej z nich, ocena ryzyka przed i po zastosowaniu środków ochronnych oraz zapisanie wszystkiego w jednym dokumencie – rejestrze HIRA. Do samego szacowania ryzyka najczęściej używa się matrycy 5×5 opisanej poniżej, choć równie dobrze można podstawić matrycę z PN-N-18002.
Metoda HIRA jest chętnie wybierana w firmach z wdrożonym systemem zarządzania BHP, w zakładach produkcyjnych należących do koncernów oraz u wykonawców pracujących dla takich firm, bo rejestr HIRA jest czytelny dla audytorów i łatwo go powiązać z celami systemu.
Etapy oceny ryzyka metodą HIRA
- Podział pracy na czynności – rutynowe (codzienna obsługa, transport, sprzątanie) i nierutynowe (rozruch, awarie, konserwacja, remonty, prace podwykonawców, obecność gości). To właśnie czynności nierutynowe najczęściej umykają w klasycznej karcie oceny ryzyka.
- Identyfikacja zagrożeń dla każdej czynności – według grup czynników: mechaniczne, elektryczne, chemiczne, fizyczne (hałas, drgania, promieniowanie, mikroklimat), biologiczne, ergonomiczne, psychospołeczne, pożar i wybuch, środowisko pracy (ruch pojazdów, wysokość, przestrzenie zamknięte). Pomocne wskazówki znajdziesz na stronie identyfikacja zagrożeń.
- Ocena ryzyka początkowego (bez uwzględnienia środków ochronnych lub z uwzględnieniem tylko tych, które są trwale wbudowane) – prawdopodobieństwo L × ciężkość skutków S.
- Wykaz istniejących środków kontroli i ocena ryzyka rezydualnego – tego, które faktycznie pozostaje na stanowisku.
- Decyzja o akceptowalności i wyznaczenie dodatkowych środków według hierarchii: eliminacja, zastąpienie, środki techniczne, środki organizacyjne (w tym szkolenia i instrukcje), środki ochrony indywidualnej.
- Przegląd rejestru – okresowo (zwykle raz w roku), po każdej zmianie technologii, organizacji lub przepisów oraz po wypadku i zdarzeniu potencjalnie wypadkowym.
L – prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia
| wartość | charakterystyka | orientacyjna częstość |
| 1 | Rzadkie – praktycznie nie zdarza się | rzadziej niż raz na kilka lat |
| 2 | Mało prawdopodobne – może zdarzyć się wyjątkowo | raz na rok |
| 3 | Możliwe – zdarza się od czasu do czasu | raz na kilka miesięcy |
| 4 | Prawdopodobne – zdarza się regularnie | raz w miesiącu |
| 5 | Niemal pewne – zdarza się często | raz w tygodniu lub częściej |
S – ciężkość skutków
| wartość | charakterystyka | skutki dla pracownika |
| 1 | Pomijalne | bez urazu lub uraz wymagający tylko pierwszej pomocy |
| 2 | Małe | uraz lekki bez absencji (stłuczenie, otarcie, skaleczenie) |
| 3 | Umiarkowane | uraz odwracalny z absencją (złamanie, oparzenie II stopnia, choroba krótkotrwała) |
| 4 | Poważne | uraz ciężki, trwały uszczerbek na zdrowiu, choroba zawodowa |
| 5 | Katastrofalne | śmierć, wypadek zbiorowy |
Matryca ryzyka 5×5 i poziomy ryzyka
Wartość ryzyka to iloczyn R = L × S. Poziom ryzyka odczytujemy z matrycy:
| ciężkość skutków S | ||||||
| poziom | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | |
| prawdopodobieństwo L | 1 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
| 2 | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 | |
| 3 | 3 | 6 | 9 | 12 | 15 | |
| 4 | 4 | 8 | 12 | 16 | 20 | |
| 5 | 5 | 10 | 15 | 20 | 25 | |
| wartość R | poziom ryzyka | wymagane działania |
| 1–4 | niskie (akceptowalne) | utrzymać istniejące środki, kontrola okresowa |
| 5–9 | średnie (tolerowalne) | zaplanować obniżenie ryzyka w rozsądnym terminie |
| 10–16 | wysokie | działania pilne, praca tylko pod dodatkowymi warunkami |
| 20–25 | nieakceptowalne | wstrzymać pracę do czasu obniżenia ryzyka |
Rejestr HIRA – co zawiera
Rejestr HIRA to tabela, w której każdy wiersz odpowiada jednej parze czynność–zagrożenie. Typowe kolumny to: numer, czynność, typ czynności (rutynowa/nierutynowa), zagrożenie, możliwe zdarzenie i skutek, L, S i R dla ryzyka początkowego, istniejące środki kontroli, L, S i R dla ryzyka rezydualnego, dodatkowe środki, osoba odpowiedzialna, termin oraz status realizacji. Tak zbudowany rejestr spełnia wymagania dotyczące dokumentowania oceny ryzyka – zobacz, co powinna zawierać karta oceny ryzyka zawodowego.
Przykład liczbowy – krok po kroku
Stanowisko: magazynier. Czynność rutynowa: zdejmowanie palet z regału wysokiego składowania wózkiem widłowym. Zagrożenie: upadek ładunku z wideł na pracownika lub osobę postronną.
- ryzyko początkowe: L = 3 (możliwe – zdarzenia tego typu notowano kilka razy w roku w całym magazynie), S = 4 (poważne – ciężki uraz) → R = 12, ryzyko wysokie;
- istniejące środki: uprawnienia UDT operatora, instrukcja składowania, ograniczenie wysokości składowania ciężkich palet, oznakowanie stref, kask ochronny;
- ryzyko rezydualne: L = 2 (mało prawdopodobne), S = 4 (ciężkość się nie zmienia) → R = 8, ryzyko średnie;
- dodatkowe środki: wygrodzenie strefy rozładunku dla pieszych, kontrola stanu palet przy przyjęciu, foliowanie ładunków niestabilnych; cel po wdrożeniu: L = 1, R = 4, ryzyko niskie.
Zalety i wady metody HIRA
| zalety | wady |
| zgodność z ISO 45001 i oczekiwaniami audytorów | sama nazwa nie określa skali – trzeba ją wybrać i opisać w procedurze |
| jeden dokument łączy identyfikację zagrożeń, ocenę i plan działań | rejestr szybko się rozrasta (setki wierszy w dużym zakładzie) |
| pokazuje efekt środków ochronnych (ryzyko początkowe a rezydualne) | ocena ryzyka rezydualnego bywa zbyt optymistyczna, jeśli nie sprawdzi się skuteczności środków |
| obejmuje czynności nierutynowe i prace obce | wymaga systematycznego przeglądu, inaczej rejestr staje się martwym dokumentem |
Najczęstsze pytania o metodę HIRA
Czy metoda HIRA jest dopuszczalna w polskim prawie?
Tak. Polskie przepisy (art. 226 Kodeksu pracy, § 39a rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bhp) nakazują ocenić i udokumentować ryzyko zawodowe, ale nie narzucają metody. Rejestr HIRA z opisaną skalą L i S spełnia wymagania dotyczące dokumentacji. Więcej na stronie prawo pracy a ocena ryzyka.
Czym HIRA różni się od JSA?
JSA analizuje jedno zadanie krok po kroku, z naciskiem na kolejność czynności. HIRA obejmuje całe stanowisko lub obszar, w tym czynności nierutynowe, i prowadzi do jednego rejestru dla zakładu. W praktyce JSA bywa narzędziem uzupełniającym HIRA dla zadań szczególnie niebezpiecznych.
Co oznacza skrót HIRADC?
HIRADC to nazwa z normy OHSAS 18001 (punkt 4.3.1): Hazard Identification, Risk Assessment and Determining Controls. Po przejściu na ISO 45001 większość firm skróciła nazwę do HIRA, ale procedura jest ta sama.