Czynnik psychofizyczny to jedna z czterech grup, na jakie dzieli się niebezpieczne i szkodliwe czynniki występujące w procesie pracy. Podział ten wprowadza Polska Norma PN-Z-08052:1980 „Niebezpieczne i szkodliwe czynniki występujące w procesie pracy. Klasyfikacja”, zgodnie z którą – obok czynników psychofizycznych – wyróżnia się czynniki fizyczne, chemiczne i biologiczne.
W odróżnieniu od pozostałych grup czynniki psychofizyczne nie wynikają z obecności w środowisku pracy określonej substancji, energii czy organizmu, lecz ze sposobu wykonywania pracy oraz z jej organizacji – z tego, jak praca obciąża organizm i psychikę pracownika.
Podział czynników psychofizycznych
Czynniki psychofizyczne dzieli się na dwie zasadnicze grupy:
- obciążenie fizyczne – statyczne (długotrwałe napięcie mięśni przy utrzymywaniu wymuszonej pozycji ciała lub przedmiotu) oraz dynamiczne (wysiłek związany z aktywnością ruchową, przemieszczaniem ciężarów, powtarzalnością ruchów);
- obciążenie nerwowo-psychiczne – obciążenie umysłu, przeciążenie lub niedociążenie percepcyjne (monotonia), obciążenie emocjonalne i stres.
Przykłady czynników psychofizycznych na stanowisku pracy
- wymuszona pozycja ciała – stojąca, klęcząca, w pochyleniu lub z rękami uniesionymi powyżej barków;
- ręczne przemieszczanie ciężarów przekraczające dopuszczalne normy dźwigania;
- ruchy powtarzalne, wykonywane w narzuconym tempie (np. przy linii produkcyjnej);
- monotonia i monotypia pracy;
- praca zmianowa i nocna;
- presja czasu, odpowiedzialność za bezpieczeństwo innych osób, kontakt z klientem lub pacjentem;
- zagrożenie agresją słowną lub fizyczną ze strony osób trzecich.
Znaczenie w ocenie ryzyka zawodowego
Czynniki psychofizyczne należy uwzględnić przy ocenie ryzyka zawodowego na każdym stanowisku pracy – także tam, gdzie nie występują czynniki chemiczne czy biologiczne. Dotyczy to zarówno prac fizycznych, jak i stanowisk biurowych.
W przeciwieństwie do czynników mierzalnych (takich jak hałas czy stężenia substancji chemicznych) dla obciążeń nerwowo-psychicznych nie ustalono wartości NDS ani NDN. Ich ocena opiera się na analizie sposobu i organizacji pracy, obserwacji stanowiska oraz wywiadzie z pracownikami.
Obciążenie układu mięśniowo-szkieletowego oraz wymuszona pozycja ciała są jednocześnie czynnikami, które pracodawca wskazuje w skierowaniu na profilaktyczne badania lekarskie.
Podstawa prawna i źródła
- PN-Z-08052:1980 – Niebezpieczne i szkodliwe czynniki występujące w procesie pracy. Klasyfikacja;
- PN-ISO 45001:2018-06 – Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy;
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. z 2003 r. Nr 169, poz. 1650 z późn. zm.);
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1139).